fot. Getty Images

Mimo rozwoju medycyny, wciąż wiele jest chorób prowadzących do utraty widzenia, a w konsekwencji do niepełnosprawności. Niektóre z nich są nieuleczalne, ale są i takie, które możemy powstrzymać, o ile odpowiednio wcześnie trafimy do specjalisty i uzyskamy właściwą diagnozę. Niestety, z licznych badań wynika, że Polacy nie wiedzą, jak dbać o wzrok i co robić, aby go nie stracić.

Samorząd Województwa Mazowieckiego jako pierwszy w Polsce podjął się prowadzenia badań przesiewowych w ramach profilaktyki schorzeń cywilizacyjnych oczu. „Dobry wzrok Mazowszan” cieszył się dużą popularnością, dlatego nie ustajemy w przygotowaniach do kolejnego projektu.

W tym roku przeznaczyliśmy 1,5 mln zł w ramach programu „Mazowsze dla zdrowia” i tyle samo dla „Mazowsze dla zdrowia psychicznego” –  podkreśla Anna Brzezińska, członkini zarządu województwa mazowieckiego

Przybywa pacjentów

Jak pokazują mapy potrzeb zdrowotnych na lata 2022–2026 w województwie mazowieckim w 2022 roku choroby oka dotknęły blisko 88 tys. pacjentów, z czego 78 tys. było hospitalizowanych. Najczęściej występowały zaburzenia soczewki, zaburzenia spojówek i zaburzenia powiek, narządu łzawego i oczodołu. Głównym sprawcą takiego stanu rzeczy jest nasz styl życia (tzw. behawioralne odwracalne czynniki ryzyka), ale nie tylko. – Wszystko zaczyna się od tego, jak żyjemy – wyjaśnia dr n. med. i n. o zdr. Olga Adamska z Międzyleskiego Szpitala Specjalistycznego w Warszawie. Nasze oczy ewolucyjnie nie są przystosowane do wielogodzinnego wpatrywania się w ekrany smartfonów czy monitorów. To właśnie ten brak balansu – nadmiar pracy z bliska przy jednoczesnym braku naturalnego światła słonecznego – napędza rozwój chorób oczu. Dodatkowo zbyt mało czasu spędzamy na świeżym powietrzu w wolnych przestrzeniach, a zamiast tego przebywamy w ciasnych pomieszczeniach, gdzie jesteśmy wpatrzeni w ekrany emitujące sztuczne światło, co wymusza na oku ciągłe napięcie. Brakuje nam światła dziennego i patrzenia w dal. Do tego dochodzi zanieczyszczone powietrze, klimatyzacja oraz dieta uboga w naturalne prozdrowotne i przeciwzapalne mikroelementy, co w połączeniu z przewlekłym stresem tworzy mieszankę niszczącą nasz wzrok – tłumaczy lekarka.

Najczęstsze choroby wzroku

 Do najważniejszych chorób cywilizacyjnych narządu wzroku należą:

zespół suchego oka (ZSO): wynikający z długich godzin spędzonym przed ekranami, bez mrugania, odpowiedniej higieny brzegów powiek i suchego powietrza. Suche oko objawia się dyskomfortem, uczuciem piasku pod powiekami, dolegliwościami bólowymi, świądem, zaczerwienieniem, nieostrym widzeniem, krótkowzroczność: dotyka coraz młodsze osoby, a związana jest z nadmierną, wielogodzinną pracą przed monitorem komputera oraz odpoczynkiem z ekranem smartfona czy tabletu, zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD): postępująca choroba oczu, która objawia się m.in. stopniowym pogorszeniem ostrości wzroku i widzenia w nocy, falowaniem linii prostych i pojawieniem się plam w centralnym polu widzenia. Niestety, schorzenie coraz częściej diagnozowane jest u coraz młodszych pacjentów, ze względu na złe nawyki żywieniowe, używki czy narażenie na światło niebieskie, retinopatia cukrzycowa: powikłanie cukrzycy związane z postępująca chorobą naczyń oka, kluczowych dla prawidłowego widzenia. Objawy: pogorszenie ostrości widzenia (szczególnie przy patrzeniu na wprost), nieostry obraz, zniekształcone zarysy przedmiotów, retinopatia nadciśnieniowa: uszkodzenie i przebudowa naczyń tętniczych i żylnych siatkówki wynikające z nieprawidłowych, wahających się wartości ciśnienia tętniczego, jaskra: ciężkie schorzenia okulistyczne będące jedną z głównych przyczyn ślepoty na świecie. Nieleczona zawsze prowadzi do nieodwracalnej utraty wzroku, a co gorsze – często jest dziedziczna. U 80% chorych występuje jaskra otwartego kąta, która jest bezobjawowa. Pozostałe 20% chorych cierpi na jaskrę zamkniętego kąta charakteryzującą się bardzo wysokim ciśnieniem w oku, któremu towarzyszy silny ból, bóle głowy, nudności i wymioty, zaćma (katarakta) to choroba oczu polegająca na zmętnieniu naturalnej soczewki znajdującej się wewnątrz oka. Zdrowa soczewka jest przezroczysta i przepuszcza światło, dzięki czemu widzenie jest ostre. Gdy zaczyna mętnieć — obraz staje się zamglony, rozmyty i mniej kontrastowy. Zwykle pojawia się u osób starszych.

Jak je rozpoznać?

Diagnostyka opiera się na regularnych wizytach kontrolnych. – Podstawą jest badanie w lampie szczelinowej (biomikroskopia), pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, badanie dna oka, optyczna koherentna tomografia, testy wydzielania łez i współpraca interdyscyplinarna pomiędzy lekarzami: rodzinnym, diabetologiem, endokrynologiem czy internistą – wylicza dr Adamska.

Warto też brać udział w akcjach diagnostycznych organizowanych przez m.in. samorządy, fundacje i stowarzyszenia. Doskonałym przykładem skuteczności takiego działania jest akcja „Dobry wzrok Mazowszan”, czyli program samorządu województwa skierowany do mieszkańców naszego regionu, którzy za darmo i bez skierowania mogli przebadać swój wzrok podczas badań przesiewowych. Jakie były tego efekty? Łącznie w 2024 roku do leczenie ambulatoryjnego oraz hospitalizacji w Międzyleskim Szpitalu Specjalistycznym w Warszawie skierowano 339 pacjentów: zaćma – 207, jaskra (w tym ostra) – 30, AMD – 60, otwór plamki – 8, trakcje szklistkowo-siatkówkowe – 7, odwarstwienie siatkówki – 3, retinopatia cukrzycowa – 2, błona nasiatkówkowa – 6 oraz zespół suchego oka – 16.

W ubiegłym roku było to łącznie 312 pacjentów z następującymi diagnozami: zaćma – 93, jaskra – 20, wąski kąt przesączenia – 35, AMD – 62, otwór plamki – 23, błona nasiatkówkowa – 25, trakcja siatkówki – 4, odwarstwienie siatkówki – 3, przedarcie siatkówki – 4, zespół suchego oka – 30, wylew krwi do ciała szklistego – 4, druzy tarczy – 4, znamię naczyniówki – 4 oraz dystrofia plamki – 1.

To zależy

 Leczenie uzależnione jest od schorzenia, ale często jest długotrwałe, obciążające i rokowanie jest tym lepsze, im mniej zaawansowana jest choroba. – Wiele chorób okulistycznych można skutecznie wyleczyć chirurgicznie, otrzymując pełną ostrość wzroku pacjenta. Należy do nich zaćma, niektóre rodzaje neuropatii, niektóre choroby siatkówki – wylicza okulistka. – Niestety, pomimo zdobyczy wiedzy i rozwoju technologii, wzrok pozostaje narządem zmysłu, którego funkcja wynika z neurosensorycznej wrażliwości i raz silnie uszkodzona nie ulega regeneracji, a medycyna wciąż nie znalazła sposobów by to odmienić. Toteż istotnie trafnym określeniem pozostaje w okulistyce maksyma „lepiej zapobiegać niż leczyć”.

– Ważna jest też dieta bogata w luteinę – szukajmy jej w zielonych warzywach – oraz ochrona przed promieniowaniem UV. Dzieci i dorośli powinni spędzać więcej czasu w świetle dziennym – przypomina dr Adamska. – No i najważniejsze: proszę nie czekać, aż wzrok się pogorszy. Regularna kontrola u okulisty, chociaż raz na rok, to absolutna podstawa w dzisiejszym świecie. Nasze oczy płacą wysoką cenę za cyfrowe czasy. Regularna profilaktyka i higiena pracy przed ekranem to najlepsze, co możemy dla nich zrobić.

Powtarzane do znudzenia

 Czy takim chorobom można zapobiegać? Tak, ale kluczowe znaczenie ma tu profilaktyka. Słyszymy tę frazę tak często, że zaczyna nas irytować, a co za tym idzie – lekceważymy ją. Ale to może okazać się przysłowiowym strzałem w stopę. Ludzie wprawdzie latają w kosmos i doskonalą sztuczną inteligencję, ale oka jeszcze nikt nie przeszczepił.

Do cywilizacyjnych chorób wzroku należy też zaliczyć syndrom widzenia komputerowego (CVS) i wiążące się z tym cyfrowe zmęczenie wzroku (DES). Określane jest ono jako choroba ery smartfonów. Jednym z jej objawów jest zespół suchego oka, a do tego mogą dołączać jeszcze inne, ogólnoustrojowe objawy: bóle głowy, mięśni, obręczy barkowej, kręgosłupa.

Objawy wymagające wizyty u okulisty:

 nagłe pogorszenie wzroku (zamazane widzenie, „mgła” przed oczami),

błyski, mroczki, „zasłona” w polu widzenia,

gwałtowny, silny ból oka, często z bólem głowy, nudnościami,

uraz oka (uderzenie, ciało obce, chemikalia),

nagłe podwójne widzenie,

znaczne zaczerwienienie oka z bólem i światłowstrętem,

przewlekłe lub częste bóle oczu,

zmęczenie oczu przy czytaniu lub pracy przy komputerze,

zaczerwienienie utrzymujące się ponad kilka dni,

łzawienie, suchość, pieczenie,

zaburzenia ostrości, częsta konieczność mrużenia oczu,

zniekształcenie obrazu (linie proste wydają się krzywe),

trudności z widzeniem w nocy, odblaski, aureole wokół świateł.

Najprostsza rzecz, jaką możemy zrobić dla swoich oczu, to wdrożenie zasady 20/20/20: co 20 min. spójrzmy na coś oddalonego o 20 stóp (6 metrów) przez 20 sekund.

Cały artykuł dostępny jest na łamach najnowszego numeru miesięcznika „Mazowsze. Serce Polski” oraz na stronie mazovia.pl.

Materiał partnera

fot. Aleksandr Zyablitskiy/Getty Images

– Według tegorocznego Narodowego Testu Zdrowia województwo mazowieckie znalazło się w gronie pięciu regionów o najlepszej kondycji zdrowotnej. Taki wynik to efekt konsekwentnych działań i zaangażowania wielu osób oraz instytucji – od specjalistów i pracowników ochrony zdrowia, po samorząd, organizacje pozarządowe i mieszkańców, którzy aktywnie dbają o swoje zdrowie – zauważa członkini zarządu województwa mazowieckiego, Anna Brzezińska. –

Dla samorządu województwa mazowieckiego najwyższym priorytetem jest zdrowie i dobro mieszkańców naszego regionu. Na szczęście w naszym województwie mamy świetne placówki medyczne, z doświadczoną i fachową kadrą, mającą do dyspozycji wysokospecjalistyczny sprzęt – dodaje.

– Według tegorocznego Narodowego Testu Zdrowia województwo mazowieckie znalazło się w gronie pięciu regionów o najlepszej kondycji zdrowotnej. Taki wynik to efekt konsekwentnych działań i zaangażowania wielu osób oraz instytucji – od specjalistów i pracowników ochrony zdrowia, po samorząd, organizacje pozarządowe i mieszkańców, którzy aktywnie dbają o swoje zdrowie – zauważa członkini zarządu województwa mazowieckiego, Anna Brzezińska. –

Dla samorządu województwa mazowieckiego najwyższym priorytetem jest zdrowie i dobro

mieszkańców naszego regionu. Na szczęście w naszym województwie mamy świetne placówki medyczne, z doświadczoną i fachową kadrą, mającą do dyspozycji wysokospecjalistyczny sprzęt. – dodaje.

– Infekcje górnych dróg oddechowych najczęściej, bo nawet w 80-90% przypadków spowodowane są przez wirusy, głównie rhinowirusy, dające objawy zwykłego przeziębienia, wirusa RSV, czy znane wszystkim wirusy grypy i paragrypy – wyjaśnia prof. CMKP dr hab. n. med. Karolina Dżaman, konsultant wojewódzki w dziedzinie otolaryngologii dla województwa mazowieckiego oraz Kierownik Kliniki Otolaryngologii CMKP w Mazowieckim Szpitalu Bródnowskim (placówka samorządu województwa). – Bakterie rzadko stanowią pierwszą przyczynę infekcji, ale dość często infekcja wirusowa może po kilku dniach przejść w fazę bakteryjną z powodu nadkażenia bakteriami np. gronkowca czy paciorkowca.

 JAK TO ODRÓŻNIĆ?

Większość infekcji wirusowych rozpoczyna się stopniowo, od niewielkiego wodnistego kataru, zatkania nosa czy umiarkowanego bólu gardła. – Typowe dla nich jest także kichanie czy bóle mięśniowe występujące w grypie. Chociaż najczęściej obserwuje się tu stany podgorączkowe, czy też niewielką gorączkę. Zdarzają się także infekcje wirusowe przebiegające z wysoką temperaturą. Większość infekcji wirusowych ustępuje samoistnie po kilku dniach lub wymaga jedynie kilkudniowego stosowania leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych – wylicza prof. Dżaman. – Infekcje bakteryjne częściej mają nagły początek i bardziej gwałtowany przebieg, z wysoką gorączką, towarzyszącym gęstym katarem, niekiedy żółtym lub zielonym, silnym bólem gardła, bólem przy połykaniu, a niekiedy nawet szczękościskiem, utrudniającym otwieranie ust. Bez leczenia objawy nasilają się. Wdrożenie antybiotykoterapii przynosi szybką poprawę stanu ogólnego pacjenta.

Zarówno w infekcjach wirusowych, jak i bakteryjnych GDO typowe jest – najczęściej obustronne – powiększenie węzłów chłonnych szyi: są bolesne przy dotykaniu, a skóra nad nimi może ulegać zaczerwienieniu.

NIE ZAWSZE ZATOKI

To taki klasyczny problem, przerabiany w każdym domu: spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła i kaszel. W ciągu dnia jest całkiem znośnie, ale symfonia kaszlu zaczyna się, gdy dziecko kładzie się spać. Jeśli uda mu się zasnąć – kaszel je wybudza i w takich interwałach upływa domownikom noc. – Spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła jest naturalną drogą oczyszczania zatok, ponieważ ruch rzęsek nabłonka oddechowego w nosie i zatokach, kieruje wydzielinę do tyłu jamy nosa i dalej w kierunku gardła, a nie do przodu nosa. Kwestią ważną jest tu przede wszystkim, jak dużo jest tej wydzieliny oraz jaką ma ona konsystencję – czy łatwo pacjentowi jest ją ewakuować – tłumaczy lekarka.

Krztuszący kaszel, męczące się dziecko – podejrzenie pada na zatoki, bo dokuczliwość objawów sugeruje, że to nie może być przecież „zwykła” infekcja...

– Zapalenie zatok jest następstwem przeziębienia i kataru. Pojawia się, gdy dochodzi do nagłego

wystąpienia niedrożności nosa, wydzieliny z jam nosa, bólu lub rozpierania twarzy, najczęściej nasilającego się przy pochylaniu oraz zaburzeń węchu. U dzieci często objawem towarzyszącym jest kaszel – wynik spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła. Objawy charakterystyczne dla zapalenia zatok są najbardziej nasilone w godzinach porannych – wyjaśnia lek. Piotr Fudalej, ordynator Oddziału Otolaryngologii Szpitala Dziecięcego im. prof. Jana Bogdanowicza w Warszawie (placówka samorządu Mazowsza). – Ból i rozpieranie twarzy dotyczy okolicy czołowej, nasady nosa, bądź policzka – w zależności od tego, czy zmiany zapalne są najbardziej nasilone w zatoce szczękowej, czołowej, klinowej czy zatokach sitowych.

TRZECI MIGDAŁ – USUWAĆ?

Migdałek gardłowy u dzieci pełni funkcję immunologiczną, szczególnie u dzieci w wieku 3–6 lat, a po tym okresie zaczyna stopniowo się zmniejszać i najczęściej nie obserwujemy go już u młodych dorosłych. – Absolutnie nie zalecamy profilaktycznego usuwania trzeciego migdałka u dzieci. Migdałek gardłowy jest częścią układu chłonnego gardła i stanowi barierę ochronną przed wnikającymi przez nos drobnoustrojami. W ten sposób przyczynia się do oczyszczania powietrza, którym oddychamy – zaznacza ordynator z bródnowskiego szpitala.

Sama wielkość migdałka gardłowego może być wskazaniem do operacji dziecka wówczas, gdy powoduje on znaczne pogorszenie drożności nosa, bo – jak korek – od tyłu zamyka jamę nosową.  – Adenotomia (usunięcie migdałka gardłowego) wskazana jest także w sytuacji, gdy zatyka on trąbkę słuchową, prowadząc do przewlekłego wysiękowego zapalenia uszu lub niedosłuchu u dziecka. Innym wskazaniem do tej operacji są występujące u dziecka bezdechy, przewlekłe zapalenie zatok czy wady wymowy lub zgryzu wymagające leczenia ortodontycznego – wyjaśnia prof. Dżaman.

ANTYBIOTYK NA ANGINĘ?

Anginy, wbrew powszechnej wiedzy, najczęściej mają podłoże wirusowe, a nie bakteryjne. Leczenia antybiotykowego wymagają pacjenci, u których w badaniach laboratoryjnych lub wymazach z gardła stwierdzamy zakażenie bakteryjne – najczęściej paciorkowcowe. – Angina jest chorobą ogólnoustrojową, dlatego też ważne jest, by ustalić, co się działo w przebiegu anginy – np. czy pacjent miał wysoką gorączkę – rzędu 40°C, towarzyszące powiększenie i bolesność węzłów chłonnych czy np. powikłania anginy. Bezwzględne wskazania do operacji usunięcia migdałków podniebiennych (tonsillectomii) są dość ograniczone. Należą tu częste „rzeczywiste” anginy. Częste to znaczy min. 7 angin w ostatnim roku lub średnio 3 anginy na rok przez ostatnie 3 lata. Kolejnym wskazaniem do tonsillectomii są powikłania anginy tj. ropień okoł migdałkowy czy np. zapalenia stawów, mięśnia sercowego lub łuszczyca. Na zabieg ten decydujemy się także u pacjentów z bezdechami spowodowanymi obturacją GDO przez duże migdałki podniebienne, czy też u pacjentów z guzem migdałka. U dorosłych zabieg tonsillectomii wiąże się z dużym ryzykiem powikłań, niekiedy zagrażających życiu, tj. masywne krwawienia, a także dość ciężkim okresem pooperacyjnym, dlatego też wskazania do tego zabiegu muszą być wyważone. Warto wspomnieć, że przed decyzją o tonsillectomii warto rozważyć szczepienie skierowane przeciw bakteriom powodującym najczęściej infekcje GDO, bo może się okazać, że uchroni ono pacjenta przed niepotrzebną operacją – uzupełnia prof. Karolina Dżaman.

Cały tekst dostępny jest w miesięczniku „Mazowsze. Serce Polski” 12/2025, a także na stronie mazovia.pl.

Materiał partnera