Nowe wzory zaprezentowano dzisiaj w urzędzie miejskim (fo. Łukasz Wójcik/UM Radom)

– Organizujemy wiele wydarzeń, które przypominają o tym, co 50 lat temu wydarzyło się w Radomiu. W te działania wpisuje się inicjatywa delegatury Instytutu Pamięci Narodowej, zrealizowana we współpracy z Miejskim Zarządem Dróg i Komunikacji. Efektem jest pięć tematycznych kart, które będą pamiątką na przyszłość i będą przypominały, że tu, w Radomiu zaczęła się polska i europejska droga do wolności – podkreśla wiceprezydent Katarzyna Kalinowska.

Na czterech wzorach kart umieszczono archiwalne fotografie z dnia protestu, udostępnione przez Instytut Pamięci Narodowej. Piąty wzór zawiera fragment muralu znajdującego się u zbiegu ulic 25 Czerwca i Żeromskiego.

– Archiwalne zdjęcia były robione przez ówczesnych funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa. W oryginale wszystkie były czarno-białe. Teraz w większości są kolorowe, by przyciągnąć uwagę młodych ludzi. Mam nadzieję, że będą się one podobały nie tylko osobom, które korzystają z kart miejskich. Taka karta może się stać kartą kolekcjonerską, która będzie za kilkadziesiąt lat białym krukiem. Jesteśmy tak naprawdę zachwyceni i myślę, że młodzi ludzie, którzy stanowią największą liczbę osób korzystających z kart miejskich, poprzez te zdjęcia, może powrócą do tamtych czasów, zainteresują się historią i będą świadomi tego, co wydarzyło się w Radomiu w 1976 roku – mówi Danuta Pawlik, naczelnik radomskiej delegatury Instytutu Pamięci Narodowej.

Oprócz kart upamiętniających Czerwiec ’76 MZDiK wydał również kartę jubileuszową z okazji 25-lecia swojej działalności.

Radomska Karta Miejska funkcjonuje od 2014 r. i jest istotnym elementem systemu komunikacji miejskiej. Nowe wzory rozszerzają dotychczasową ofertę, dając pasażerom możliwość wyboru kart o charakterze zarówno użytkowym, jak i pamiątkowym.

Osoby zainteresowane wyrobieniem nowej karty lub wymianą dotychczasowej mogą skorzystać z punktów obsługi przy ulicach Traugutta 30/30A i 2, Malczewskiego 15 oraz Limanowskiego 74. Koszt wydania duplikatu, zgodnie z uchwałą Rady Miejskiej, wynosi 10 zł.

kat, bdb

Zdjęcia: Łukasz Wójcik/UM Radom

Kamienica ma ciekawą historię

Budynek należał do miejskiej spółki Administrator, ale od dłuższego czasu stał pusty. Wcześniej mieścił się tutaj m.in. banki, a starsi radomianie zapewne pamiętają, że także Dom handlowy Desa (salon z antykami i biżuterią), natomiast pierwotnie był siedzibą Izby Skarbowej. Przed II wojną światową oficyny zajmowało Gimnazjum Filologiczne Żeńskie im. Marii Konopnickiej.

IPN zapłacił 5,5 mln zł 

Koszt transakcji to 5 mln 500 tys. zł - poinformował nas Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie. - Rozpoczęcie prac remontowych planowane jest na 2026 r. W pierwszym etapie – opracowanie dokumentacji projektowej, wydanie niezbędnych zgód przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, uzyskanie pozwolenia na budowę. W 2027 r. planowane jest przeprowadzenie postępowania przetargowego na wyłonienie wykonawcy robót i rozpoczęcie prac adaptacyjno-renowacyjnych. Budynek powinien zostać zagospodarowany przez Delegaturę IPN w 2028 r. - wyjaśnia dyrektor generalny Instytutu Pamięci Narodowej Wiesława Misior. Jak podkreśla, nowa siedziba umożliwi lokalizację wszystkich struktur radomskiej delegatury pod jednym adresem, "zapewniając przy tym właściwe warunki do przechowywania liczącego około 1200 mb zasobu archiwalnego oraz infrastrukturę do realizacji działalności
edukacyjnej, konferencyjnej, popularyzacji historii z wykorzystaniem nowych technologii (showroom) i sprzedaży publikacji IPN (księgarnia)".

Obecnie Delegatura IPN w Radomiu zajmuje pomieszczenia w gmachu urzędu miejskiego od ul. Niedziałkowskiego.

Bogata historia

Mirosława Herman, uczestniczka Radomskiego Czerwca '76 (fot. IPN)

Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie zdecydował o podjęciu na nowo umorzonego w 2012 r. śledztwa w sprawie bezprawnych działań funkcjonariuszy MO i SB podjętych wobec uczestników masowego protestu społecznego, do którego doszło w dniu 25 czerwca 1976 r. w Radomiu w związku z wprowadzeniem radykalnych podwyżek cen artykułów żywnościowych.

Znamiona zbrodni przeciwko ludzkości

- Analiza akt śledztwa oraz informacje uzyskane z archiwum IPN doprowadziły do przyjęcia, że działania funkcjonariuszy MO i SB podjęte wobec uczestników masowego protestu społecznego w Radomiu wyczerpały znamiona zbrodni przeciwko ludzkości, która nie ulega przedawnieniu - wyjaśniał podczas konferencji prasowej Andrzej Pozorski, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Śledztwo realizowane jest w ramach projektu ,,Archiwum Zbrodni”.

Prokurator podkreśla, że władze partyjne i państwowe przygotowując się w 1976 r. do wprowadzenia podstawowych podwyżek cen artykułów spożywczych, jednocześnie podjęły działania do siłowego rozwiązania, gdyby doszło do protestu społecznego, którego się podziewano. W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w Komendzie Głównej Milicji Obywatelskiej, powołano sztab "Lato 76". Miały to być operacje ćwiczebne, a tak naprawdę chodziło o przygotowanie Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa do stłumienia wystąpień społecznych - mówi prokurator z IPN. Dodaje, że już na etapie przygotowań doszło do naruszenia przepisów prawa.

Stłumione protesty

- Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ustaliło wręcz z Ministerstwem Sprawiedliwości, że Centralny Zarząd Karny przygotuje miejsca w więzieniach dla osób, które zostaną zatrzymane. Natomiast prokuratorzy zostali zobowiązani, że w stosunku do osób, które wezmą udział w protestach, będą stosowali surowe środki zapobiegawcze przede wszystkim w postaci tymczasowego aresztowania, które będzie można przedłużyć o kilka godzin ponad 48 godzin - zaznacza prokurator Pozorski. Jak informuje, w przypadku ówczesnego województwa radomskiego, w aresztach w Radomiu, Szydłowcu i Grójcu oraz aresztach policyjnych w Radomiu, Kozienicach, Przysusze przewidziano miejsca do osadzenia maksymalnie dla 178 osób. Do stłumienia protestów wysłano do Radomia 2 tys. 100 funkcjonariuszy: z Radomia, Kielc, Łodzi, Warszawy oraz 13 kompanii Wyższej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie, których na miejsce przetransportowano droga lotniczą.

Jest w nas ból

Mirosława Hetman, prezes Stowarzyszenia Radomski Czerwiec '76, uczestniczka wydarzeń w czerwcu w 1976 r. w Radomiu przekonuje, że organizatorzy spacyfikowania protestów nie zostali do tej pory rozliczeni i ukarani. - Zostałam aresztowana, pobita, zamknięta, skazana na siedem miesięcy. Odsiedziałam trzy. Byłam świadkiem, tej masakry, tego, jak koledzy zostali pobici. Tak, że nie  można było poznać kto, kim jest - relacjonuje. Radomianka została karnie zwolniona z pracy, dostała wilczy bilet, podobnie jak wszyscy osadzeni i skazani. Później nigdzie nie mogli znaleźć pracy. - Do dziś jest w nas ból, że żaden z dotychczasowych rządów nie oskarżył, nie osądził i nie skazał ludzi, którzy nam zrobili tę masakrę. Którzy pozbawili ludzi Czerwca zdrowia, życia i psychicznie nas wykańczali - mówi Mirosława Herman. Wspomina kolegę, który psychicznie nękany przez milicję i SB poszedł pod pomnik Czerwca"76 i tam oblał się benzyna i podpalił.

- I ten ból siedzi w nas do dzisiaj. Mam nadzieję, że w końcu dojdzie do osądzenia i ukarania tych, którzy zrobili nam taki terror - sumuje prezes Stowarzyszenia Radomski Czerwiec '76.

bdb

Zdjęcia: IPN

fot. IPN

To wstrząsająca historia Juliana Bryana, korespondenta wojennego. Amerykański fotograf, filmowiec i podróżnik Julien Bryan przyjechał do Warszawy 7 września 1939 r. ostatnim pociągiem. Chciał zrobić kilka zdjęć zza linii frontu i bezpiecznie wrócić, nim wojska niemieckie dotrą w głąb kraju. Pozostał jednak w oblężonym mieście przez dwa tygodnie. Był jedynym zagranicznym fotoreporterem i czuł się zobowiązany do pokazania światu tragicznego losu jego mieszkańców.

Fotografowanie w oblężonej Warszawie nie było łatwe. Bryan uzyskał jednak wsparcie Prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który przydzielił mu samochód oraz pomocników. Dzięki temu mógł poruszać się po mieście i rejestrować bohaterską postawę jego mieszkańców. Mimo że znalazł się w samym środku walk, nie uważał się za fotografa wojennego. Mówił, że wcale nie jest „korespondentem wojennym, lecz posługującym się kamerą reporterem czasu pokoju, osobą, której praca polega na przemierzaniu świata i fotografowaniu ludzi, nie bomb”. Jak pisał: „Najważniejsze w opowieści o oblężeniu Warszawy nie były zburzone budynki lub karabiny czy niemieckie bombowce nad głową. Najważniejsze było to, co przydarzyło się zwykłym mieszkańcom Warszawy, starcom i staruszkom, matkom i małym dzieciom, tysiącom cywilnych pracowników, którzy robili swoje i nie porzucili pracy”.

Bryan nie mógł pozostać obojętny na to, co zobaczył. Na falach Polskiego Radia, pod ostrzałem niemieckich bomb, zaapelował do prezydenta Roosevelta i narodu amerykańskiego o pomoc dla stolicy Polski.

Warszawę opuścił 21 września wraz z grupą obcokrajowców. Udało mu się wywieźć zdjęcia.

Wystawę zdjęć z obrony Warszawy w 1939 roku można oglądać w fotoplastykonie w parku Kościuszki. Będzie także czynna od 6 września w Resursie.

Ekspozycja została przygotowana w poznańskim oddziale IPN w ramach projektu „Wystawy elementarne IPN”. Na planszach przedstawiono podstawowe zagadnienia związane z powstaniem: jego genezę z uwypukleniem działań organicznikowskich przygotowujących społeczeństwo polskie Poznańskiego do odzyskania niepodległości, wybuch powstania z podkreśleniem jego spontaniczności związanej z przyjazdem do stolicy Wielkopolski Ignacego Jana Paderewskiego, a także jego przebieg, tak od strony militarnej, jak i dyplomatycznej.

Wystawa będzie pokazywana w Radomiu do końca stycznia 2022 r.

Panele wystawy można zobaczyć na stronie:  

https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/85911,Powstanie-Wielkopolskie-19181919.html

fot. IPN Radom

Dokładnie w 40. rocznicę rozpoczęcia strajku pod tablicą upamiętniającą wydarzenie na gmachu dzisiejszego Wydziału Transportu Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego dawni uczestnicy strajku, przedstawiciele uczelni, władz miasta i Instytutu Pamięci Narodowej złożyli kwiaty, a także przypomnieli tamten szczególny okres.

- Przynajmniej dwukrotnie na przełomie lat 70. i 80. w Polsce kolonialnej, w Polsce komunistycznej to w Radomiu biło serce tej wolnej Polski i wolnego społeczeństwa. W czerwcu 1976 roku, kiedy robotnicy Radomia upomnieli się o swoją godność i o godność innych robotników w całej Polsce, to Radom stał się centrum myślenia o niepodległej, niezależnej Rzeczypospolitej, ale także 26 października 1981 roku, kiedy to z Radomia popłynął sygnał o konieczności wolności i samorządności w świecie wyższych uczelni; to wówczas na sygnał z Radomia zastrajkowało 70 uczelni w całej Polsce. I ten najdłuższy strajk w Polsce kolonialnej, w Polsce komunistycznej pozostaje do dzisiaj symbolem walki o samorządne uczelnie i symbolem walki o solidarną, niepodległą i demokratyczna Polskę, którą mamy dzisiaj - mówił prezes Instytutu Pamięci Narodowej Karol Nawrocki.

Rektor UTH podkreślał, że to dzięki tym, którzy strajkowali 40 lat temu we Radomiu, mamy dzisiaj wolną Polskę. - Jestem wzruszony tym spotkaniem, kiedy czcimy 40. rocznicę strajków na uczelni, początku walki o demokrację i wolność. Chylę przed państwem czoła jako rektor i jako obywatel naszego wspaniałego państwa, bo dzięki wam mogę być dzisiaj rektorem wolnej uczelni w wolnym kraju - mówił prof. Sławomir Bukowski. 

Uczestnicy strajku - jak wspominali - byli przekonani, ze ich protest potrwa symbolicznie trzy dni, góra tydzień. - To było coś nieprawdopodobnego, że władze centralne tak przeciągały ten strajk, tak dawały wsparcie adwersarzom, że on nie mógł się zakończyć do wprowadzenia stanu wojennego. My o tym nie wiedzieliśmy - zapewniał Włodzimierz Dobrowolski, rzecznik strajku. Wyjaśnił, że każda wizyta "z centrali" dawała nadzieję na rozwiązanie problemu, na rozmowy przy stole. - Ale przedstawiciele władz uczelni konsekwentnie odmawiali, by usiąść z nami przy jednym stole, abyśmy mogli zakończyć ten strajk - mówił.

Na początku strajku protestujący mieli cztery postulaty, ale potem pojawiło się ich kilkanaście. Główne dotyczyły reformy samorządności i prawa akademickiego w Polsce.

bdb

fot. IPN

W czerwcu 1976 r. władze komunistyczne zapowiedziały podwyżki cen, obejmujące podstawowe artykuły spożywcze. Społeczeństwo odpowiedziało 25 czerwca, gdy zastrajkowało 97 zakładów pracy. W Radomiu, Ursusie i Płocku robotnicy wyszli na ulice. Setki uczestników protestów było bitych, aresztowanych lub skazanych na więzienie, a ponad 1500 zwolnionych z pracy. Do najgwałtowniejszych starć z MO i ZOMO doszło w Radomiu, gdzie protestujący podpalili budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Szacuje się, że w czerwcu 1976 r. w różnych formach sprzeciwu wobec działań władz uczestniczyło w sumie około 80 tys. osób. Najwięcej w Radomiu – blisko 21 tys. oraz Ursusie – ponad 14 tys.

Represje, które spadły na protestujących i dotknęły ich bliskich, zrodziły spontaniczne akcje pomocy materialnej, medycznej i prawnej. Pomoc represjonowanym robotnikom  zaowocowała powstaniem Komitetu Obrony Robotników, pierwszej jawnej organizacji opozycyjnej w PRL. Po niej zaczęły się formować kolejne ośrodki opozycji demokratycznej: Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Wolne Związki Zawodowe, Studenckie Komitety Solidarności, Konfederacja Polski Niepodległej, Ruch Młodej Polski. Powstawały też organizacje o znaczeniu regionalnym, jak np. w Krakowie Chrześcijańska Wspólnota Ludzi Pracy, Instytut Katyński, Akcja na rzecz Niepodległości czy Prywatna Inicjatywa Krakowska, a także instytucje samokształceniowe, jak Uniwersytet Latający czy Towarzystwo Kursów Naukowych. Narodził się również drugi obieg wydawniczy, który naruszał komunistyczny monopol informacyjny.

Jawna opozycja nie miała charakteru masowego, ale bez niej niemożliwy byłby zryw Sierpnia ’80 – to z jej doświadczeń korzystała „Solidarność”.

Wystawa po raz pierwszy została pokazana 25 czerwca 2021 roku w warszawskim Ursusie. Finisaż odbędzie się w Radomiu.

Na zdjęciu (druga od lewej) Sharon Grossfeld i Hilda Chazanowitz

Marcin Kepa (z lewej) i Jakub Mitek: To będzie wyjątkowy "Ślad"

Dokumenty przekazała Maria Krzeszowska