fot: Dominik Borek IPN

Wystawa pokazuje zarówno skalę społecznego sprzeciwu wobec podwyżek cen, jak i brutalne represje władz komunistycznych, które dotknęły tysiące uczestników protestów. Szczególne miejsce zajmują w niej wydarzenia radomskie – największy i najbardziej dramatyczny zryw robotniczy czerwca 1976 roku, który stał się jednym z fundamentów narodzin demokratycznej opozycji.

Ekspozycja składa się z piętnastu plansz, na których zaprezentowano archiwalne fotografie, dokumenty oraz komentarze historyczne. Autorzy ukazali drogę od kryzysu gospodarczego i zapowiedzi podwyżek cen żywności, przez protesty i represje, aż po powstanie Komitetu Obrony Robotników oraz narodziny środowisk, które kilka lat później stworzyły „Solidarność”.

Wystawa przypomina, że Czerwiec ’76 był nie tylko buntem przeciwko pogarszającym się warunkom życia, lecz także ważnym krokiem na drodze do odzyskania przez Polskę wolności.

Zdjęcia: Dominik Borek/IPN

Bartosz Kołsut zagra we Wsoli (fot. Materiały prasowe/ Muzeum Witolda Gombrowicza we Wsoli)

Muzeum Witolda Gombrowicza we Wsoli zaprasza w piątek, 14 maja na ARGENTYNAcje. W tym roku inspiracją wydarzeń będą argentyńskie punkty biografii autora „Ferdydurke”. Organizatorzy zaplanowali monodram, prezentację prywatnej korespondencji pisarza oraz koncert tang. 

Na początek, o godz. 19 Artur Krajewski zaprezentuje monodram „Sam na sam”. W tym autorskim spektaklu aktor konfrontuje się z Gombrowiczem, z jego postrzeganiem bólu i cierpienia. „Dla mnie nie ma żadnej wyższej instancji. Jest tylko kawałek umęczonej materii. Rzecz nieznośna. Nie mogę wytrzymać. Zabić! Zabić! Zatrzymać maszynę bólu. Niech tego nie będzie.” - pisał Gombrowicz. „Aktor przeprowadza widza i siebie przez proces stawania wobec bólu i cierpienia. Bada sytuację współczucia, współodczuwania, biorąc widza jako świadka”. Dla Krajewskiego istotny jest także proces, jakiemu poddawane jest ciało aktora pod wpływem doznań psychologicznych i duchowych. 

Oryginalny list i koncert tang

Po monodramie odbędzie się prezentacja oryginału jednego z listów autora „Ślubu” do Haliny Nowińskiej. Była ona żoną Juliusza Nowińskiego, dyrektora Banco Polaco, w której to instytucji pisarz pracował w Argentynie. O tej znajomości i korespondencji opowie dr hab. prof. Uniwersytetu Radomskiego Anna Spólna z muzeum.

Na zakończenie, około godziny 20.45 placówka zaprosi na koncert tang Astora Piazzolli w wykonaniu Bartosza Kołsuta. Bartosz Kołsut to wirtuoz akordeonu i bandoneonu. Jego talent i umiejętności zostały docenione na festiwalach i znaczących konkursach muzycznych w wielu krajach świata, między innymi we Włoszech, Niemczech, Austrii i Wielkiej Brytanii. Jest zdobywcą trzeciej nagrody (2018 r.) w najbardziej prestiżowym konkursie dla akordeonistów w Hiszpanii. Dwukrotnie występował w Carnegie Hall w Nowym Jorku, a także reprezentował Polskę w konkursie Eurowizji dla młodych muzyków (2014 r). Pracował z takimi artystami jak: Yuri Shishkin, Matti Rantanen, Geir Draugsvoll, Stefan Hussong, Frank Marocco, Cao Xiao-Qing, Raimondas Svia. W 2019 roku w muzeum we Wsoli artysta nagrywał zdjęcia do wideoklipu promującego jego debiutancką płytę.

Tego dnia (piątek, 15 maja) muzeum czynne będzie od godz. 10. Noc Muzeów rozpocznie się o godz. 19. Ekspozycje można będzie zwiedzać do godz. 23.

Muzeum zapewnia darmowy dojazd z Radomia. Chętnych do udziału w wydarzeniu zawiezie do Wsoli bezpłatny autobus, który będzie jechał trasą linii A, pierwszy przystanek Dworzec PKP/Traugutta 02, start o godz. 18.  

Czy pomniki mają oczy?

Radomska Łaźnia również zaprasza w piątek, 15 maja w godz. 17 - 22 i stawia pytanie: Czy pomniki mają oczy?

Pomniki, rzeźby miejskie, obeliski stanowią nieodzowny element naszej rzeczywistości. Czy jednak zauważamy ich obecność w rutynowym przemieszczaniu się po mieście? Znamy ich historię i znaczenie? Co nam mówią? Co mogą sobie myśleć jeśli nas obserwują? Podczas warsztatów wspólnie przyjrzymy się życiu różnych pomników i rzeźb miejskich. Poznamy sposoby oswajania ich i nawiązywania relacji z nimi. Podczas wspólnej, kreatywnej pracy porozmawiamy o pomnikach radomskich, co o nich wiemy, co wiedzieć byśmy chcieli i co wiedzieć wolelibyśmy inaczej. Stworzymy kolarze wybranych pomników, które za pomocą drobnych ingerencji mogą opowiedzieć nam swoją historię od nowa, a może i nabrać nowego znaczenia i sprowokować do nowych interakcji. Efekty naszej pracy będą tylko punktem wyjścia do realnych, możliwych zmian w przestrzeni publicznej Radomia.

Warsztat poprowadzi Iza Rutkowska - artystka, która tworzy przestrzenie integracji wspólnie z użytkownikami. Realizowała projekty między innymi w Bolonii, Dżakarcie, Madrycie, Pradze, Sao Paulo oraz w Warszawie. Jej działania z pogranicza architektury, designu i performansu skupiają się na nadawaniu nowych form i kształtów przestrzeni publicznej. Angażują ludzi z różnych środowisk i w każdym wieku. Bywają efemeryczne, ale częściej przeradzają się w długi proces integracji lokalnej.

Warka: Podróż po Stanach Zjednoczonych

Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce zaprasza w wyjątkową podróż do Stanów Zjednoczonych Ameryki, które w tym roku świętują 250. rocznicę swojego powstania.

W godz. od 16 do 24 na odwiedzających czeka bogaty program wydarzeń inspirowanych historią, kulturą i atmosferą Ameryki. Będzie można zwiedzić dwie ekspozycje stałe pałacu: „Kazimierz Pułaski i wielcy Polacy w USA” oraz „Warka – miasto dotknięte historią”.

O godz. 18 odbędzie się wernisaż wystawy czasowej „Polskie historie w Ameryce. 250. urodziny USA / America’s 250th: Polish Stories”. Tego samego wieczoru nastąpi również odsłonięcie plenerowej rzeźby „Kobieta na krześle” autorstwa Jarosława Gablera przy Centrum Edukacyjno-Muzealnym.

O godz. 19 publiczność zaproszona zostanie na koncert „Tribute to Sinatra” w wykonaniu duetu: Mariusz Adamczak (fortepian) oraz Jakub Adamczak (śpiew).

Wieczór zakończy Kino Muzeum. W godz. 21 - 23.30 wyświetlony zostanie film „Patriota” w reżyserii Rolanda Emmericha. O godz. 21.30 odbędzie się także nocny spacer po parku z pochodniami.

Organizatorzy przygotowali również wiele dodatkowych atrakcji dla całych rodzin. Na uczestników czekać będą pracownicy w strojach historycznych, szczudlarze, malowanie buziek i tatuaże, okolicznościowa ścianka do zdjęć oraz animacje dla dzieci, w tym gra terenowa „W podróż do Ameryki”. Zaplanowano także konkurs na najciekawsze przebranie związane z tematyką wydarzenia. Każdy z gości otrzyma specjalne wydanie „The Museum Warka Times”.

Nie zabraknie również amerykańskich smaków. W strefie gastronomicznej pojawią się amerykański food truck, lody rzemieślnicze, specjalna oferta Café Savannah oraz amerykańskie specjały przygotowane przez Koło Gospodyń Wiejskich z Boglewic.

Zwiedzanie muzeum podczas Nocy Muzeów będzie możliwe za symboliczną złotówkę

Perły w Czarnolesie

W sobotę w Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesiena gości czeka moc atrakcji, m.in. „Perły Czarnolasu” – najcenniejsze eksponaty, wykład profesora Jarosława Włodarczyka „Niebo Kochanowskiego” – fascynująca opowieść o gwiazdach. O godz. 17 zaplanowano koncert Mateusza Nagórskiego z utworami Jacka Kaczmarskiego. Wieczorem muzeum zaprasza na spotkanie z pasjonatem astronomii Józefem Czerwcem i jeśli tylko pogoda pozwoli, na nocną obserwację nieba.

Noc na zamku w Szydłowcu

Na Noc Muzeów zaprasza także Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu. W programie: warsztaty plastyczne, zwiedzanie wystaw dla dzieci i dorosłych oraz koncert zespołu Brass Federacja.

Program: godz. 15 – warsztaty plastyczne dla dzieci inspirowane sztuką witrażu (sala wystaw czasowych), godz. 16 - zwiedzanie wystaw dla dzieci – w tym odkrywanie nowego Eksperymentarium Dźwięku „Fanfara”, godz. 18 i 21.30 – zwiedzanie wystaw z przewodnikami muzealnymi i kuratorami, czyli spotkanie z największą kolekcją ludowych instrumentów muzycznych w Polsce oraz historią szydłowieckiego Zamku (12 komnat, 4 wystawy stałe, wystawa czasowa, 2 Eksperymentaria Dźwięku)

Wydarzenia w Zamku w Szydłowcu: godz. 20 – koncert zespołu Brass Federacja.

Wstęp do muzeum i udział w wydarzeniach jest bezpłatny. Konieczne potwierdzenie udziału w koncercie  tel. 48 48 617 17 89.

O godzinie 16:00 muzealni przewodnicy zabiorą dzieci w podróż po szydłowieckim zamku. W trakcie zwiedzania uczestnicy poznają historię ludowych instrumentów muzycznych, dowiedzą się, kiedy grano na koźle białym, do czego służył burczybas oraz jak gra się na diabelskich skrzypcach. To jednak nie koniec atrakcji – w muzeum będzie można samodzielnie zagrać na instrumentach, skomponować własną muzykę i wysłać ją na e-mail, korzystając z Eksperymentarium Dźwięku.

Wieczorne zwiedzanie zamku

O godz. 18 rozpocznie się pierwsza tura zwiedzania wystaw z kuratorami i przewodnikami muzealnymi. To doskonała okazja, by zobaczyć najnowszą wystawę „Forte, fortissimo”. Podczas zwiedzania uczestnicy odwiedzą 12 zamkowych komnat, poznają cztery wystawy stałe, wystawę czasową oraz dwa Eksperymentaria Dźwięku. Kolejne zwiedzanie o godz. 21.30.

Leśnicy, IPN i dawna siedziba KW PZPR 

Będzie można zwiedzić gmach byłego KWP w Radomiu (fot. RDPL)

W sobotę, 16 maja w godz. 18-23 leśnicy wraz z Instytutem Pamięci Narodowej Delegatura w Radomiu zapraszają na Noc Muzeów - po raz pierwszy w budynku RDLP w Radomiu (ul. 25 Czerwca 68) .

Podczas wydarzenia odbędą się:

-       Zwiedzanie z przewodnikiem – leśnicy wraz z historykami opowiedzą o tajemnicach zabytkowej siedziby RDLP w Radomiu i otoczenia (gdy budynek odebrano leśnikom siedziby KW PZPR i areny wydarzeń Radomskiego Czerwca ‘76).

-       Będzie można zwiedzać salę historii leśnictwa radomsko-kieleckiego z przewodnikiem oraz wystawy przygotowane przez IPN Delegaturę w Radomiu i znajdujące się w siedzibie Stowarzyszenia Radomski Czerwiec '76 (w tym samym budynku).

-       Projekcje filmów związanych z historią i przyrodą oraz upamiętniających 50. rocznicę radomskiego Czerwca ’76.

-       Pokój z „epoki PRL”.

-       Warsztaty i niespodzianki.

Gmach RDLP w Radomiu przy ul. 25 Czerwca 68 został wybudowany w 1938 r. Leśnicy musieli dwukrotnie przenosić się w inne miejsce – podczas II wojny światowej oraz w latach 1975-1989, kiedy w tym budynku mieścił się Komitet Wojewódzki PZPR. Od 2014 r. jest zabytkiem.

Obiekt został wybudowany w 1938 r. w stylistyce modernistycznej, z przeznaczeniem na siedzibę Dyrekcji LP, ze środków leśników. Projektantem był inż. W. Sahajdakowski, kierownikiem budowy – inż. arch. J. Zabłocki.

Budynek stanowi istotny element architektoniczno-przestrzenny w ukształtowanej historycznie zabudowie ulicy 25 Czerwca. Do dziś w biurze RDLP zachował się jego projekt architektoniczny.

Nowe wzory zaprezentowano dzisiaj w urzędzie miejskim (fo. Łukasz Wójcik/UM Radom)

– Organizujemy wiele wydarzeń, które przypominają o tym, co 50 lat temu wydarzyło się w Radomiu. W te działania wpisuje się inicjatywa delegatury Instytutu Pamięci Narodowej, zrealizowana we współpracy z Miejskim Zarządem Dróg i Komunikacji. Efektem jest pięć tematycznych kart, które będą pamiątką na przyszłość i będą przypominały, że tu, w Radomiu zaczęła się polska i europejska droga do wolności – podkreśla wiceprezydent Katarzyna Kalinowska.

Na czterech wzorach kart umieszczono archiwalne fotografie z dnia protestu, udostępnione przez Instytut Pamięci Narodowej. Piąty wzór zawiera fragment muralu znajdującego się u zbiegu ulic 25 Czerwca i Żeromskiego.

– Archiwalne zdjęcia były robione przez ówczesnych funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa. W oryginale wszystkie były czarno-białe. Teraz w większości są kolorowe, by przyciągnąć uwagę młodych ludzi. Mam nadzieję, że będą się one podobały nie tylko osobom, które korzystają z kart miejskich. Taka karta może się stać kartą kolekcjonerską, która będzie za kilkadziesiąt lat białym krukiem. Jesteśmy tak naprawdę zachwyceni i myślę, że młodzi ludzie, którzy stanowią największą liczbę osób korzystających z kart miejskich, poprzez te zdjęcia, może powrócą do tamtych czasów, zainteresują się historią i będą świadomi tego, co wydarzyło się w Radomiu w 1976 roku – mówi Danuta Pawlik, naczelnik radomskiej delegatury Instytutu Pamięci Narodowej.

Oprócz kart upamiętniających Czerwiec ’76 MZDiK wydał również kartę jubileuszową z okazji 25-lecia swojej działalności.

Radomska Karta Miejska funkcjonuje od 2014 r. i jest istotnym elementem systemu komunikacji miejskiej. Nowe wzory rozszerzają dotychczasową ofertę, dając pasażerom możliwość wyboru kart o charakterze zarówno użytkowym, jak i pamiątkowym.

Osoby zainteresowane wyrobieniem nowej karty lub wymianą dotychczasowej mogą skorzystać z punktów obsługi przy ulicach Traugutta 30/30A i 2, Malczewskiego 15 oraz Limanowskiego 74. Koszt wydania duplikatu, zgodnie z uchwałą Rady Miejskiej, wynosi 10 zł.

kat, bdb

Zdjęcia: Łukasz Wójcik/UM Radom

Kamienica ma ciekawą historię

Budynek należał do miejskiej spółki Administrator, ale od dłuższego czasu stał pusty. Wcześniej mieścił się tutaj m.in. banki, a starsi radomianie zapewne pamiętają, że także Dom handlowy Desa (salon z antykami i biżuterią), natomiast pierwotnie był siedzibą Izby Skarbowej. Przed II wojną światową oficyny zajmowało Gimnazjum Filologiczne Żeńskie im. Marii Konopnickiej.

IPN zapłacił 5,5 mln zł 

Koszt transakcji to 5 mln 500 tys. zł - poinformował nas Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie. - Rozpoczęcie prac remontowych planowane jest na 2026 r. W pierwszym etapie – opracowanie dokumentacji projektowej, wydanie niezbędnych zgód przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, uzyskanie pozwolenia na budowę. W 2027 r. planowane jest przeprowadzenie postępowania przetargowego na wyłonienie wykonawcy robót i rozpoczęcie prac adaptacyjno-renowacyjnych. Budynek powinien zostać zagospodarowany przez Delegaturę IPN w 2028 r. - wyjaśnia dyrektor generalny Instytutu Pamięci Narodowej Wiesława Misior. Jak podkreśla, nowa siedziba umożliwi lokalizację wszystkich struktur radomskiej delegatury pod jednym adresem, "zapewniając przy tym właściwe warunki do przechowywania liczącego około 1200 mb zasobu archiwalnego oraz infrastrukturę do realizacji działalności
edukacyjnej, konferencyjnej, popularyzacji historii z wykorzystaniem nowych technologii (showroom) i sprzedaży publikacji IPN (księgarnia)".

Obecnie Delegatura IPN w Radomiu zajmuje pomieszczenia w gmachu urzędu miejskiego od ul. Niedziałkowskiego.

Bogata historia

Mirosława Herman, uczestniczka Radomskiego Czerwca '76 (fot. IPN)

Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Lublinie zdecydował o podjęciu na nowo umorzonego w 2012 r. śledztwa w sprawie bezprawnych działań funkcjonariuszy MO i SB podjętych wobec uczestników masowego protestu społecznego, do którego doszło w dniu 25 czerwca 1976 r. w Radomiu w związku z wprowadzeniem radykalnych podwyżek cen artykułów żywnościowych.

Znamiona zbrodni przeciwko ludzkości

- Analiza akt śledztwa oraz informacje uzyskane z archiwum IPN doprowadziły do przyjęcia, że działania funkcjonariuszy MO i SB podjęte wobec uczestników masowego protestu społecznego w Radomiu wyczerpały znamiona zbrodni przeciwko ludzkości, która nie ulega przedawnieniu - wyjaśniał podczas konferencji prasowej Andrzej Pozorski, dyrektor Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Śledztwo realizowane jest w ramach projektu ,,Archiwum Zbrodni”.

Prokurator podkreśla, że władze partyjne i państwowe przygotowując się w 1976 r. do wprowadzenia podstawowych podwyżek cen artykułów spożywczych, jednocześnie podjęły działania do siłowego rozwiązania, gdyby doszło do protestu społecznego, którego się podziewano. W Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w Komendzie Głównej Milicji Obywatelskiej, powołano sztab "Lato 76". Miały to być operacje ćwiczebne, a tak naprawdę chodziło o przygotowanie Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa do stłumienia wystąpień społecznych - mówi prokurator z IPN. Dodaje, że już na etapie przygotowań doszło do naruszenia przepisów prawa.

Stłumione protesty

- Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ustaliło wręcz z Ministerstwem Sprawiedliwości, że Centralny Zarząd Karny przygotuje miejsca w więzieniach dla osób, które zostaną zatrzymane. Natomiast prokuratorzy zostali zobowiązani, że w stosunku do osób, które wezmą udział w protestach, będą stosowali surowe środki zapobiegawcze przede wszystkim w postaci tymczasowego aresztowania, które będzie można przedłużyć o kilka godzin ponad 48 godzin - zaznacza prokurator Pozorski. Jak informuje, w przypadku ówczesnego województwa radomskiego, w aresztach w Radomiu, Szydłowcu i Grójcu oraz aresztach policyjnych w Radomiu, Kozienicach, Przysusze przewidziano miejsca do osadzenia maksymalnie dla 178 osób. Do stłumienia protestów wysłano do Radomia 2 tys. 100 funkcjonariuszy: z Radomia, Kielc, Łodzi, Warszawy oraz 13 kompanii Wyższej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie, których na miejsce przetransportowano droga lotniczą.

Jest w nas ból

Mirosława Hetman, prezes Stowarzyszenia Radomski Czerwiec '76, uczestniczka wydarzeń w czerwcu w 1976 r. w Radomiu przekonuje, że organizatorzy spacyfikowania protestów nie zostali do tej pory rozliczeni i ukarani. - Zostałam aresztowana, pobita, zamknięta, skazana na siedem miesięcy. Odsiedziałam trzy. Byłam świadkiem, tej masakry, tego, jak koledzy zostali pobici. Tak, że nie  można było poznać kto, kim jest - relacjonuje. Radomianka została karnie zwolniona z pracy, dostała wilczy bilet, podobnie jak wszyscy osadzeni i skazani. Później nigdzie nie mogli znaleźć pracy. - Do dziś jest w nas ból, że żaden z dotychczasowych rządów nie oskarżył, nie osądził i nie skazał ludzi, którzy nam zrobili tę masakrę. Którzy pozbawili ludzi Czerwca zdrowia, życia i psychicznie nas wykańczali - mówi Mirosława Herman. Wspomina kolegę, który psychicznie nękany przez milicję i SB poszedł pod pomnik Czerwca"76 i tam oblał się benzyna i podpalił.

- I ten ból siedzi w nas do dzisiaj. Mam nadzieję, że w końcu dojdzie do osądzenia i ukarania tych, którzy zrobili nam taki terror - sumuje prezes Stowarzyszenia Radomski Czerwiec '76.

bdb

Zdjęcia: IPN

fot. IPN

To wstrząsająca historia Juliana Bryana, korespondenta wojennego. Amerykański fotograf, filmowiec i podróżnik Julien Bryan przyjechał do Warszawy 7 września 1939 r. ostatnim pociągiem. Chciał zrobić kilka zdjęć zza linii frontu i bezpiecznie wrócić, nim wojska niemieckie dotrą w głąb kraju. Pozostał jednak w oblężonym mieście przez dwa tygodnie. Był jedynym zagranicznym fotoreporterem i czuł się zobowiązany do pokazania światu tragicznego losu jego mieszkańców.

Fotografowanie w oblężonej Warszawie nie było łatwe. Bryan uzyskał jednak wsparcie Prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który przydzielił mu samochód oraz pomocników. Dzięki temu mógł poruszać się po mieście i rejestrować bohaterską postawę jego mieszkańców. Mimo że znalazł się w samym środku walk, nie uważał się za fotografa wojennego. Mówił, że wcale nie jest „korespondentem wojennym, lecz posługującym się kamerą reporterem czasu pokoju, osobą, której praca polega na przemierzaniu świata i fotografowaniu ludzi, nie bomb”. Jak pisał: „Najważniejsze w opowieści o oblężeniu Warszawy nie były zburzone budynki lub karabiny czy niemieckie bombowce nad głową. Najważniejsze było to, co przydarzyło się zwykłym mieszkańcom Warszawy, starcom i staruszkom, matkom i małym dzieciom, tysiącom cywilnych pracowników, którzy robili swoje i nie porzucili pracy”.

Bryan nie mógł pozostać obojętny na to, co zobaczył. Na falach Polskiego Radia, pod ostrzałem niemieckich bomb, zaapelował do prezydenta Roosevelta i narodu amerykańskiego o pomoc dla stolicy Polski.

Warszawę opuścił 21 września wraz z grupą obcokrajowców. Udało mu się wywieźć zdjęcia.

Wystawę zdjęć z obrony Warszawy w 1939 roku można oglądać w fotoplastykonie w parku Kościuszki. Będzie także czynna od 6 września w Resursie.

Ekspozycja została przygotowana w poznańskim oddziale IPN w ramach projektu „Wystawy elementarne IPN”. Na planszach przedstawiono podstawowe zagadnienia związane z powstaniem: jego genezę z uwypukleniem działań organicznikowskich przygotowujących społeczeństwo polskie Poznańskiego do odzyskania niepodległości, wybuch powstania z podkreśleniem jego spontaniczności związanej z przyjazdem do stolicy Wielkopolski Ignacego Jana Paderewskiego, a także jego przebieg, tak od strony militarnej, jak i dyplomatycznej.

Wystawa będzie pokazywana w Radomiu do końca stycznia 2022 r.

Panele wystawy można zobaczyć na stronie:  

https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/wystawy-elementarne/85911,Powstanie-Wielkopolskie-19181919.html

fot. IPN Radom

Dokładnie w 40. rocznicę rozpoczęcia strajku pod tablicą upamiętniającą wydarzenie na gmachu dzisiejszego Wydziału Transportu Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego dawni uczestnicy strajku, przedstawiciele uczelni, władz miasta i Instytutu Pamięci Narodowej złożyli kwiaty, a także przypomnieli tamten szczególny okres.

- Przynajmniej dwukrotnie na przełomie lat 70. i 80. w Polsce kolonialnej, w Polsce komunistycznej to w Radomiu biło serce tej wolnej Polski i wolnego społeczeństwa. W czerwcu 1976 roku, kiedy robotnicy Radomia upomnieli się o swoją godność i o godność innych robotników w całej Polsce, to Radom stał się centrum myślenia o niepodległej, niezależnej Rzeczypospolitej, ale także 26 października 1981 roku, kiedy to z Radomia popłynął sygnał o konieczności wolności i samorządności w świecie wyższych uczelni; to wówczas na sygnał z Radomia zastrajkowało 70 uczelni w całej Polsce. I ten najdłuższy strajk w Polsce kolonialnej, w Polsce komunistycznej pozostaje do dzisiaj symbolem walki o samorządne uczelnie i symbolem walki o solidarną, niepodległą i demokratyczna Polskę, którą mamy dzisiaj - mówił prezes Instytutu Pamięci Narodowej Karol Nawrocki.

Rektor UTH podkreślał, że to dzięki tym, którzy strajkowali 40 lat temu we Radomiu, mamy dzisiaj wolną Polskę. - Jestem wzruszony tym spotkaniem, kiedy czcimy 40. rocznicę strajków na uczelni, początku walki o demokrację i wolność. Chylę przed państwem czoła jako rektor i jako obywatel naszego wspaniałego państwa, bo dzięki wam mogę być dzisiaj rektorem wolnej uczelni w wolnym kraju - mówił prof. Sławomir Bukowski. 

Uczestnicy strajku - jak wspominali - byli przekonani, ze ich protest potrwa symbolicznie trzy dni, góra tydzień. - To było coś nieprawdopodobnego, że władze centralne tak przeciągały ten strajk, tak dawały wsparcie adwersarzom, że on nie mógł się zakończyć do wprowadzenia stanu wojennego. My o tym nie wiedzieliśmy - zapewniał Włodzimierz Dobrowolski, rzecznik strajku. Wyjaśnił, że każda wizyta "z centrali" dawała nadzieję na rozwiązanie problemu, na rozmowy przy stole. - Ale przedstawiciele władz uczelni konsekwentnie odmawiali, by usiąść z nami przy jednym stole, abyśmy mogli zakończyć ten strajk - mówił.

Na początku strajku protestujący mieli cztery postulaty, ale potem pojawiło się ich kilkanaście. Główne dotyczyły reformy samorządności i prawa akademickiego w Polsce.

bdb

fot. IPN

W czerwcu 1976 r. władze komunistyczne zapowiedziały podwyżki cen, obejmujące podstawowe artykuły spożywcze. Społeczeństwo odpowiedziało 25 czerwca, gdy zastrajkowało 97 zakładów pracy. W Radomiu, Ursusie i Płocku robotnicy wyszli na ulice. Setki uczestników protestów było bitych, aresztowanych lub skazanych na więzienie, a ponad 1500 zwolnionych z pracy. Do najgwałtowniejszych starć z MO i ZOMO doszło w Radomiu, gdzie protestujący podpalili budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Szacuje się, że w czerwcu 1976 r. w różnych formach sprzeciwu wobec działań władz uczestniczyło w sumie około 80 tys. osób. Najwięcej w Radomiu – blisko 21 tys. oraz Ursusie – ponad 14 tys.

Represje, które spadły na protestujących i dotknęły ich bliskich, zrodziły spontaniczne akcje pomocy materialnej, medycznej i prawnej. Pomoc represjonowanym robotnikom  zaowocowała powstaniem Komitetu Obrony Robotników, pierwszej jawnej organizacji opozycyjnej w PRL. Po niej zaczęły się formować kolejne ośrodki opozycji demokratycznej: Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Wolne Związki Zawodowe, Studenckie Komitety Solidarności, Konfederacja Polski Niepodległej, Ruch Młodej Polski. Powstawały też organizacje o znaczeniu regionalnym, jak np. w Krakowie Chrześcijańska Wspólnota Ludzi Pracy, Instytut Katyński, Akcja na rzecz Niepodległości czy Prywatna Inicjatywa Krakowska, a także instytucje samokształceniowe, jak Uniwersytet Latający czy Towarzystwo Kursów Naukowych. Narodził się również drugi obieg wydawniczy, który naruszał komunistyczny monopol informacyjny.

Jawna opozycja nie miała charakteru masowego, ale bez niej niemożliwy byłby zryw Sierpnia ’80 – to z jej doświadczeń korzystała „Solidarność”.

Wystawa po raz pierwszy została pokazana 25 czerwca 2021 roku w warszawskim Ursusie. Finisaż odbędzie się w Radomiu.

Na zdjęciu (druga od lewej) Sharon Grossfeld i Hilda Chazanowitz