Fot. Ryc. plansza 2 z wydawnictwa „Album Jana Matejki z tekstem objaśniającym przez Kazimierza Władysława Wójcickiego”, Warszawa 1873-1876, nr sygn. Gr.Pol.22669/2 MNW, arch. Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.

 Trojden - imię po dziadku

Pierwszy raz przełamano schemat nadawania klasycznego, piastowskiego imienia. Trojden wyróżniał się w całym gąszczu Bolesławów i Siemowitów.

Bolesław II miał dwie żony: pierwsza – Zofia – była córką wielkiego księcia Litwy, Trojdena. Druga – Kunegunda – to córka Przemysła Ottokara II, króla Czech. Księżniczka i królewna, czyli najwyższe progi. Z pierwszego małżeństwa przyszła na świat trójka dzieci: Siemowit, Trojden i nieznana z imienia córka. Owocami drugiego byli Eufrozyna i Wacław.

Trojden, dziadek Trojdena

Dziadek-imiennik naszego księcia w 1268 roku stanął na czele buntu przeciwko Szwarnie, prawowitemu władcy litewskiego tronu, z ruskiej dynastii Rurykowiczów. Oficjalną przyczyną buntu była obawa przed utratą suwerenności Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po krwawych walkach, w których zginęli trzej bracia Trojdena, Szwarno został odparty i wkrótce zmarł w Chełmie. Rok później, po zakończeniu rebelii, Trojden stał się władcą Litwy. Niedługo potem zjednoczył wszystkie ziemie litewskie i skierował siły na łupienie sąsiadów. Miał wielkie zdolności przywódcze – dwukrotnie pokonał Zakon Kawalerów Mieczowych, zatrzymał też najazd Tatarów w 1275 roku.

Pomimo że przeprowadził kilka udanych kampanii łupieżczych na terytorium Polski, ślubem swojej córki Zofii Gaudemundy z księciem mazowieckim Bolesławem II, zapoczątkował historię sojuszy polsko-litewskich. I tak imię Trojden pojawiło się w piastowskich annałach. „Bolesław II, nadając imię pogańskie na cześć władcy litewskiego swojemu synowi, brał pod uwagę ewentualne roszczenia syna (…) do spadku po księciu Trojdenie”.

Ulubiona rezydencja

„Temu księciu Warszawa zawdzięcza początek swojej świetności i znaczenia. Upodobawszy sobie tę mało znaną wcześniej miejscowość zbudował w niej zamek i sam chętnie w nim przebywał”.

W latach 1336–1340 Trojden I pełnił funkcję regenta w Płocku: sprawował rządy opiekuńcze w imieniu małoletnich bratanków, synów Wacława płockiego. W tym czasie ponownie rozpoczął bliską współpracę z Polską, wówczas pod panowaniem Kazimierza III Wielkiego. Dlatego, jako teren neutralny, Warszawę wybrano na miejsce procesu polsko-krzyżackiego, w sprawie ziem zagarniętych przez Zakon w 1339 roku.

„Warszawa była ulubionym miejscem rezydencjalnym Trojdena I i stałą siedzibą terminowych sądów książęcych; dostęp do tego miejsca był otwarty i bezpieczny, ponieważ było otoczone murem i zaopatrzone w towary do sprzedaży. Były tu domy i zajazdy dość przyzwoite i bezpieczne”.

Batalia na sali sądowej

„15 września 1339 r. w kościele św. Jana w Warszawie, w obecności licznie zgromadzonych ludzi, sędziowie papiescy ogłosili wyrok. Uznali w nim winę Krzyżaków. Orzekli, iż zakon ma zwrócić Królestwu Polskiemu wszystkie zagarnięte ziemie (Ziemię Chełmińską, Ziemię Michałowską, Ziemię Dobrzyńską, Kujawy i Pomorze), ma też wypłacić odszkodowanie w wysokości 194,5 tys. grzywien (kwota praktycznie nierealna do uiszczenia). Krzyżacy natychmiast wnieśli apelację i dzięki zabiegom dyplomatycznym nie dopuścili do uprawomocnienia się warszawskiego wyroku. Papież Benedykt XII wyroku nie zatwierdził i w 1341 roku wyznaczył komisję, która miała ponownie rozpatrzyć spór polsko-krzyżacki i zaproponować kompromisowe rozwiązanie”. Kazimierz Wielki wykorzystał jednak proces warszawski do gry politycznej, którego ostatecznym rezultatem było zawarcie pokoju kaliskiego w 1343 roku.

Wieczny spoczynek

Zmarły w 1341 roku książę został pochowany, w nieistniejącym już dziś, klasztorze oo. dominikanów. W 1859 r., z inicjatywy Piotra Wysockiego, szczątki księcia przeniesiono do krypty pod kościołem MB. Szkaplerznej w Warce, gdzie spoczywają do dzisiaj.

Cały materiał dostępny jest na stronie mazovia.pl oraz w marcowym numerze miesięcznika „Mazowsze. Serce Polski”. Więcej o wydarzeniach związanych z 500-leciem włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego na stronie muzeumplock.eu.

Materiał partnera

fot. Roman Nadaj

Jak zaznacza marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik przypadająca w 2026 roku 500. rocznica włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego jest doskonałą okazją, by przypomnieć dzieje Księstwa Mazowieckiego i ukazać dziedzictwo potomków Konrada I. – Sprawując rządy przez trzy stulecia zakładali miasta  wznosili zamki, fundowali kościoły, kodyfikowali prawo, wydawali przywileje umożliwiające społeczno–gospodarczy rozwój Mazowsza. Rządzili w średniowieczu, ale decyzje przez nich podjęte miały istotny wpływ na kształt współczesnego Mazowsza.

Między tronem i zakonem

Kolejne pokolenie Piastów mazowieckich spędziło lata panowania na lawirowaniu pomiędzy Koroną, księstwem litewskim, czeskim a zakonem krzyżackim.

Jak pokazuje nam historia, dzielenie ziemi między dzieci nigdy nie było dobrym rozwiązaniem, ale działało to na zasadzie „mniejszego zła”. Jednak z góry można było założyć, że spadkobiercy i tak się pokłócą, a pewnie i pobiją.

Tradycyjnie zły pomysł

Bolesław II zaczął dopuszczać synów – Siemowita II, Trojdena I i Wacława I – do rządów od 1303 r., jednocześnie kontrolując ich działalność. Najmłodszy Wacław był jeszcze małoletni (nie skończył 15 lat) i dlatego nie dostał od ojca osobnej domeny.

Kilka lat później sytuacja się zmieniła. „W czasie pierwszego podziału Mazowsza przeprowadzonego przez Bolesława II ok. 1309 r., tylko dwaj jego starsi synowie (Siemowit II i Trojden I) objęli własne dzielnice. Natomiast Wacław otrzymał ekspektatywę na tę część Księstwa Mazowieckiego, którą dla siebie zatrzymał Bolesław II”1.

Po śmierci księcia, 24 kwietnia 1313 roku, wszedł w życie ostateczny podział Mazowsza na trzy dzielnice: Siemowit II otrzymał ziemię rawską, Trojden I – czersko-warszawską, a Wacław I – płocką. Tradycyjnie, podział ten w pełni nie zadowolił nikogo, w związku z czym w 1316 r. doszło do krótkotrwałej wojny pomiędzy braćmi, jednak szczegóły nie są nam znane.

Na układy nie ma rady

Zmiany w układzie sił w naszej części Europy wymusiły na mazowieckich władcach deklarację – Polski pod rządami króla Władysława Łokietka, zakonu krzyżackiego, Litwy i Czech. W polityce zewnętrznej Siemowit II starał się umiejętnie lawirować pomiędzy otaczającymi Mazowsze potęgami, co wyrażało się m.in. częstymi zmianami sojuszników.

Poprawne stosunki z Koroną stanęły pod znakiem zapytania, gdy królewicz Kazimierz ożenił się z litewską księżniczką, Anną Aldoną Giedyminówną, co skutkowało sojuszem polsko-litewskim (1325). A jak pamiętamy, Litwini lubili sobie napaść na mazowieckie ziemie. Wyjątkiem była ziemia płocka, bo Wacław I miał dobre stosunki z Giedyminem, swoim teściem. Żeby zbilansować sytuację, Litwini pustoszyli za to mazowieckie księstwa Trojdena I i Siemowita II.

W roku 1325 książę płocki Wacław I, zawarł sojusz z Zakonem, w wyniku którego polski król wyprawił się na Mazowsze i zdobył Płock. Co w takiej sytuacji zrobili nasi? Zawarli mazowiecki sojusz z Krzyżakami. Oczywiście, wywołało to konflikt zarówno z królem, jak i z sojuszniczą mu Litwą.

W odpowiedzi, polski władca ponownie zaatakował Mazowsze, na co Krzyżacy zareagowali kontrofensywą na Kujawy. Cała ta epopeja zakończyła się 10 sierpnia 1327 roku rozejmem we Włocławku.

W 1329 roku książęta mazowieccy niespodziewanie zdecydowali się poprzeć w wojnie Władysława Łokietka i wzięli udział w działaniach zbrojnych przeciwko najazdowi krzyżackiemu. Sytuację wykorzystał Jan Luksemburski, który zawarł sojusz z zakonem i uderzył na ziemię dobrzyńską. Zajęli ją Krzyżacy, natomiast Czesi zmusili Wacława, księcia płockiego do hołdu lennego.

Bezdzietny singiel

Siemowit II zmarł 18 lutego 1345 roku w swoim majątku Wiskitki, niedaleko Sochaczewa. Jest pochowany w Warce. Nigdy nie ożenił się i nie miał dzieci. W testamencie przekazał swoje ziemie do podziału między trzech bratanków: Bolesława III, Siemowita III i Kazimierza I. Wacław I zmarł 23 maja 1336 roku i został pochowany w katedrze w Płocku. Z małżeństwa z Elżbietą litewską książę doczekał się syna Bolesława III i córki Anny.

Cały artykuł dostępny jest na łamach miesięcznika Mazowsze. Serce Polski oraz na www.mazovia.pl.

Materiał partnera

Przygotowania do świąt

Zanim nastawał świt, wiejskie dróżki i miejskie uliczki rozjaśniały płomyki adwentowych lampionów, niesionych z kościołów po „roratach” – specjalnych adwentowych mszach ku czci Matki Bożej. W wielu domach symbolikę narastającego światła podkreśla też wieniec adwentowy z czterema świecami, zapalanymi w kolejne cztery niedziele adwentu – zwyczaj wprowadzony przez jednego z niemieckich pastorów, dziś coraz chętniej praktykowany również w Polsce.

Oczywiście przed świętami trzeba zaopatrzyć się w zielone drzewko. Obwieszone łakociami i błyskotkami ma nawiązywać do rajskiego drzewa życia. Ustawiana w mieszkaniu choinka zastąpiła w Polsce wieszane u belki „podłaźniczki” będące zieloną gałęzią sosny, jodły lub świerku. Najpierw zawieszano ją czubkiem ku podłodze, następnie przyczepiano jej szczyt do stropu, później zaczęto stawiać ją na stole, a wreszcie na ziemi, lecz z zastrzeżeniem, aby sięgała wierzchołkiem do pułapu. W mazowieckich domach przeważały drzewka sosnowe lub świerkowe.

Zanim jednak choinka dotarła z Niemiec do Polski, w kątach izb umieszczano snopy niewymłóconego zboża (w zamożniejszych domach były to snopy czterech podstawowych zbóż: żyta, pszenicy, jęczmienia i owsa).

W XIX w. w dworach pojawiły się drzewka choinkowe udekorowane ozdobami ze słomy i bibuły, orzechami, jabłkami czy też wypiekanymi własnoręcznie piernikami. W latach 60. i 70. XX w. zaczęły stopniowo pojawiać także sztuczne choinki. Pierwsze powstały u zachodnich sąsiadów, a do ich wykonania użyto drutu i gęsich piór pofarbowanych na zielono.

Do rajskiego drzewa życia porównywana była również jemioła, zawieszana również często w domach na święta. Związany ze świętami Bożego Narodzenia zwyczaj wieszania jemioły u sufitu, aby móc „bezkarnie” pocałować wybrankę, przybył do nas z XVII-wiecznej Anglii.

Przed świętami trzeba również zabrać się za przygotowanie choinkowych ozdób. Wspólne ich wykonywanie integrowało rodzinę. Dawniej na ich przygotowanie poświęcano adwentowe wieczory. Po II wojnie światowej, oprócz tradycyjnych ozdób – jak jabłka (na pamiątkę rajskiego drzewa) i orzechy (symbolem pomyślności) – na choince zawieszano wykonane w czasie adwentu pawie oczka, aniołki, mikołaje, pajacyki, karuzele, jeżyki, łańcuchy, gwiazdki.

Przygotowywano też „światy” (w niektórych rejonach Mazowsza lepione dopiero po wigilijnej wieczerzy), zwane też jabłuszkami bądź opłatkami. To kuliste, przestrzenne ozdoby, wykonane z różnokolorowych opłatków, typowe dla Mazowsza. Wieszało się je pod sufitem oraz na podłaźniczce. Dawniej wierzono, że zapewniają one gospodarzom pomyślność w przyszłym roku.

Charakterystyczne dla naszego regionu są również „byśki”, czyli pieczywo przygotowane z ciasta chlebowego. Mają formę figurek symbolizujących zwierzęta gospodarskie i leśne. Każdy gospodarz stawiał je na stole w świętym kącie. Panowało przekonanie, że im więcej ich przygotuje, tym lepiej się będzie wiodło domownikom. Druga forma wypiekanych figurek to „nowe latko” przedstawiające pasterza otoczonego ptakami (bądź innymi zwierzętami) umieszczonymi na kręgu. Przynosiły pomyślność w gospodarstwie oraz zapewniały liczny przychówek, szczęście i urodzaj na cały nadchodzący rok.

Jaka wigilia, taki cały rok

24 grudnia, czyli wigilia. Jej nazwa pochodzi od łacińskich słów „vigilo/vigiliare” czyli „czuwać” oraz „vigilia” – „czuwanie” albo „straż nocna”.

Po kurpiowsku wigilia to zilija, natomiast na Boże Narodzenie mówiło się Gody, ponieważ stary rok godził się z nowym, ustępował mu miejsca. Nazwy postnik i pośnik nawiązują do zachowywania w dniu wigilii postu.

Według tradycji ten dzień był szczególny – wszystkiemu, co się w nim wydarzyło, nadawano szczególne znaczenie. Nasi przodkowie rozpoczynali go bardzo wcześnie w myśl powiedzenia „kto w wiliję rano wstanie, cały rok nie zaśpi”. Mówiono, że „jaka wigilia, taki cały rok”. Dlatego też od rana zwracano uwagę na każde słowo i gest. Dla zachowania zdrowia i urody obmywano się w rzece lub pito się wodę ze studni.

Na Mazowszu zwracano uwagę, kto pierwszy przekroczy próg domu. Każdy, kto przyszedł, miał jakieś znaczenie wróżebne: jeśli to była kobieta – to może nie najlepiej, jeśli dziecko – to wróżyło dużo prosiąt w obejściu. Wizyta mężczyzny zwiastowała pomyślność (panny miały wyjść za mąż itp.). Jeśli w wigilię zawitał do domu sąsiad, proszono go, by usiadł na chwilę „aby rok był obfity”.

W tym dniu gospodarze nie pożyczali niczego od sąsiadów, trzeba było też oddać wszystkie długi (bo zostawały na następny rok) i pogodzić się z bliźnimi. Dzieciom powtarzano, by były posłuszne, bo niegrzeczne zachowanie mogło przynieść im karę w nowym roku. Nasi przodkowie byli przekonani, że spełni się to, co wypowiedziane w wigilię. Dlatego uważali, by nie złorzeczyć nawet w myślach. Nie wolno się w tym dniu kłócić ani płakać, ale zająć się swoją pracą. Kto w wigilię położy się na chwilę relaksu, spowoduje, że latem kłaść się będzie zboże w polu.

Dzień wigilijny upływał pod znakiem postu, aż do uroczystej kolacji. Przed wieczerzą trzeba było umyć się wodą w misce, w której były monety. Przeznaczano je później na tacę, ale też wróżyło to  mnogość pieniędzy.

Zaczyna się o zmroku

Przed wieczerzą izba zmieniała się w miejsce pełne symboli. Na stole, pod białym obrusem, kładziono siano, a czasem słomą wykładano podłogę wokół ławy, by przypominała betlejemską stajenkę.  Niektóre mazowieckie domy miały też swoje małe rytuały. Przed rozpoczęciem wieczerzy nogi stołu lub ławy obwiązywano łańcuchem, „by chleba nigdy nie zabrakło”. Pod stołem kładziono lemiesz od pługa, by ziemia w przyszłym roku była urodzajna i wolna od szkodników (zwłaszcza kretów).

Najważniejszym momentem wieczerzy było wspólne zasiadanie do stołu przez całą rodzinę w chwili pojawienia się pierwszej gwiazdy na niebie lub tuż po zachodzie słońca. Należało zadbać, by przy wigilijnym stole pojawiła się parzysta liczba osób, w przeciwnym razie – jak wierzono na dawnych mazowieckich dworach – któryś z biesiadników nie doczeka kolejnych świąt… Miejsca zajmowano według wieku, by zachować porządek życia i uchronić młodych przed przedwczesną śmiercią.

Zawsze pozostawiano także jedno puste nakrycie.  Dziś najczęściej tłumaczy się ten zwyczaj życzliwością i otwartością na potrzebujących – jako miejsce dla „samotnego, zbłąkanego, wędrowca”. Okazuje się, że korzeni tej tradycji należy szukać na Mazowszu. Kiedyś wierzono, że to miejsce trzeba zostawić po to, żeby duchy tych, którzy już odeszli z danego domu, miały miejsce swoje przy stole.

Zazwyczaj wieczerzę wigilijną rozpoczynał najstarszy gospodarz w domu. To on pierwszy na znak miłości i wspólnoty dzielił się opłatkiem, a następnie składał życzenia, po czym białym opłatkiem łamali się domownicy. Kolorowym, owiniętym w chleb, dzielono się ze zwierzętami (wierzono, że w ten wieczór mogą przemówić do gospodarzy), głównie z krowami, wołami i owcami, co tłumaczono tym, że były one w stajni przy narodzeniu Pana Jezusa. Żaden kawałek opłatka nie mógł się zmarnować: pozostałe cząstki opłatka odkładano na talerzyk jako wyraz dzielenia się nim z duszami bliskich zmarłych, które nas nawiedzają. Fragment opłatka lądował też w studni, co miało zapewnić zdrową wodę.

Po przełamaniu się opłatkiem i krótkiej modlitwie wszyscy domownicy próbowali każdej potrawy, aby żadnej z nich w domu nie zabrakło. Wspólną cechą wigilijnej wieczerzy było spożywanie postnych dań. Ich liczba była uzależniona od zamożności domu. Jeszcze do połowy XX w. dbano, aby liczba potraw wigilijnych była nieparzysta – pięć, siedem lub dziewięć. Wierzono, że taki stół zapewni powodzenie w uprawach roślin w nadchodzącym roku. Im więcej potraw, tym obfitsze miały być plony. W wybranych domach liczba potraw odpowiadała liczbie apostołów lub liczbie miesięcy w roku.

Uczestnicy uroczystej wieczerzy wspólnie zasiadali do posiłku i nie wstawali aż do zakończenia spotkania. Złamanie tej zasady nie wróżyło niczego dobrego, bo podobnie jak oni, tak też będą robić kury – jeśli nie usiedzieli na miejscu przy wieczerzy, to i one będą spacerować, zamiast wysiadywać jajka.

Gospodynie z tradycjami nigdy nie sprzątały dań ze stołu po wigilii – być może tymi smakołykami zechcą posilić się dusze zmarłych odwiedzające domostwa.

Świąteczne menu

A co jedzono przy świątecznym stole? Wszystko zależało od regionu i… zamożności domu. Potrawy przygotowywane na kolację wigilijną na Mazowszu miały składać się przede wszystkim ze składników zebranych z pola, ogrodu, lasu i wody. Przygotowywano je więc z mąki, kaszy, warzyw, owoców i  miodu; były grzyby z lasu, ryby z jeziora, śliwki, jabłka i gruszki. Nawet w najbiedniejszych rodzinach jadano solone śledzie, które można było dość tanio nabyć w wiejskiej karczmie czy w sklepiku w miasteczku.

Typowymi mazowieckimi potrawami wigilijnymi były: kapusta z grochem, kluski z makiem, kapusta z grzybami, barszcz grzybowy, zupa z suszonych owoców, ziemniaki z wody, racuchy zwane słodziakami, ryby, pierogi z kapustą i grzybami, czy rwaki – ręcznie wyrabiane kluski. Jedzono czerwony barszcz z uszkami, karpia w śmietanie, smażone grzyby oraz postną kapustę z grzybami. Popularny był też pęczak polany olejem i miodem, zwany na wschodnim Mazowszu „kucją”. Nie brakowało śledzi podawanych zwykle z ziemniakami, w wielu domach smażono również pampuchy (miękkie, drożdżowe ciasto wrzucane na gorący tłuszcz). Na stołach dworskich i mieszczańskich przeważał barszcz czerwony z uszkami i ziemniakami. Jadano też zupę rybną i migdałową, a ryby przyrządzano na różne sposoby.

W północnej części Mazowsza na stołach królowały kluski z makiem, czerwony barszcz z uszkami, pierogi z grzybami, groch z kapustą czy śledzie podawane zwykle z kartoflami.

W radomskim kolację zaczynano od zupy. Popularny był barszcz grzybowy z kluskami, żur z chlebem czy też kapuśniak z kwaszonej kapusty. Na stole musiały znaleźć się również wszystkie rodzaje kaszy, pierogi z nadzieniem z grzybów lub siemienia lnianego. Stosunkowo rzadko podawano ryby – jeśli już, to śledzie.

Na Kurpiach podczas wigilijnej wieczerzy pojawiały się na stołach gotowane ziemniaki i kasze (często była to kasza jaglana polewana olejem lnianym). Podawano kapustę kwaszoną z dodatkiem grzybów lub grochu, kluski z makiem, zupę owocową z kluskami, robioną z suszonych jagód i doprawianą miodem, a także barszcz czerwony albo rosół z prośnianek (gąsek). Na stołach bardziej zamożnych Kurpiów można było znaleźć smażoną rybę, a w biedniejszych domach jedynie śledzie. W późniejszym okresie bożonarodzeniowe menu rozszerzyło się o pierogi z kapustą i grzybami.

Jak przygotować tradycyjne mazowieckie dania? Kilka przepisów możemy znaleźć na stronach naszego miesięcznika „Mazowsze. Serce Polski”. Znajdziemy tu przepis na barszcz na własnym zakwasie, wigilijny pieróg z kapustą i grzybami, pierogi pieczone z kapustą i grzybami, bigos z kapustą albo śledzia w śmietanie z czosnkiem. 

Świętować święta

Po wieczerzy wigilijnej rodzina spędzała czas na wspólnym śpiewaniu kolęd, kręceniu powróseł i wróżbach. Młodzi wyciągali spod obrusa źdźbła siana: zielone zwiastowało rychłe zamążpójście lub ożenek, zwiędłe oznaczało, że trzeba będzie poczekać, a pożółkłe wróżyło staropanieństwo lub starokawalerstwo. Z siana wróżyły również gospodynie, odczytując z jego długości, jak bogato obrodzi len, a z koloru – jak długie będzie życie. Gospodarze natomiast ze snopów ustawionych w rogach izby wyciągali kłosy, rozcierali je w dłoniach i liczyli ziarna. Najwięcej ziaren wskazywało, które zboże wyda najlepszy plon w nadchodzącym roku. Ze słomy kręcono powrósła, by gospodarze przepasani nimi wyruszyli na pasterkę, a po powrocie mogli owinąć nimi pnie drzewek owocowych, chroniąc je w ten sposób przed robactwem i suszą oraz zapewniając obfite plony.

W tradycji mazowieckiej, obok wspólnej wieczerzy, ważnym elementem było obdarowywanie się drobnymi upominkami. Jeszcze w latach pięćdziesiątych dzieci często otrzymywały prezenty wykonane własnoręcznie przez ojca lub dziadka. Dla dziewczynek przygotowywano wstążeczki, spinki do włosów, chustki, a dla chłopców – małe scyzoryki. Najczęściej jednak upominkiem były pierniki lub słodkie bułki, które stanowiły prawdziwy rarytas.

Po takim czuwaniu wyruszano do kościoła na pasterkę, by przywitać nowonarodzonego.

Pierwszy dzień świąt spędzano w ścisłym gronie rodzinnym śpiewając kolędy i jedząc przygotowane specjalnie na tę okazję potrawy: kiełbasy, tłusty bigos, pieczenie i ciasta. Był to czas spokoju, odpoczynku i radości w gronie najbliższych.

Drugi dzień świąt, czyli dzień św. Szczepana, spędzany był zazwyczaj poza domem. Podczas mszy św. gospodarze święcili w kościele owies, a młodzież z chóru sypała ziarnem zbóż wychodzących z kościoła wiernych (a zdarzało się i księdza) na pamiątkę ukamienowania pierwszego męczennika. Zwyczaj miał zapewnić zdrowie, pomyślność i obfite plony.

Tego dnia plebani wraz z organistami wyruszali odwiedzać domy wiernych, przynosząc błogosławieństwo i zbierając tzw. kolędę – jajka, drób, słoninę, kiełbasę i sery. W ślad za nimi ruszały grupy kolędnicze, które śpiewały przed domami, otrzymując w zamian drobne pieniądze, kawałek ciasta czy innych potraw. Jedną ze starszych form kolędniczych były grupy z kozą, niedźwiedziem lub turoniem, którym towarzyszyły postaci przebrane za dziadów.

Cały artykuł dostępny jest na stronie mazovia.pl. Zachęcamy także do posłuchania podcastu Samorządu Województwa Mazowieckiego „Halo! Tu Mazowsze”, pt „Kluski z makiem czy kutia? Odkryj zwyczaje świąteczne na Mazowszu

Materiał partnera

  – Flaga to symbol, który jednoczy – przekonuje marszałek Adam Struzik. – Symbol, z którym powinniśmy się utożsamiać i który określa nas jako Polaków, Europejczyków, ale też Mazowszan. Flaga województwa mazowieckiego to flaga nam najbliższa. Pokażmy, że Mazowsze jest dla nas ważne, wywieszając ją przed domem, w miejscu pracy i nauki.

Historia flagi Mazowsza

Flaga Mazowsza przedstawia białego orła o złotych szponach i dziobie. Orzeł umieszczony jest po lewej stronie prostokątnego płata czerwonej tkaniny. Współczesny wygląd flagi nawiązuje do herbu książąt mazowieckich z dynastii Piastów, którego dzieje sięgają XIII wieku. Przez stulecia ów symbol trwał w świadomości Polaków, choć burzliwe losy naszego narodu i czasy zaborów sprawiły, że nie zawsze mógł zajmować należne mu miejsce. 

Wywodząca się z kontekstu historycznego sylwetka orła została zaprojektowana przez warszawskiego grafika Andrzeja Heidricha. Ostateczne zatwierdzenie wyglądu flagi herbowej województwa mazowieckiego nastąpiło w 2006 roku, a dokonała tego działająca przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Komisja Heraldyczna.
Flagę województwa umieszcza się przy lub na budynkach, w których znajdują się siedziby organów samorządu województwa oraz wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych. Flagę wywiesza się również w innych miejscach, dla podkreślenia doniosłego charakteru świąt państwowych i wojewódzkich, a także uroczystości lub rocznic tej rangi. Flaga województwa towarzyszy również dniom żałoby ogłoszonej przez władze państwowe lub wojewódzkie.

– Mamy z czego być dumni. Województwo mazowieckie jest dziś liderem w wielu dziedzinach. Rolnictwo, transport, przemysł, duży potencjał naukowy i badawczy. Dlatego 11 listopada wywieśmy Flagę Mazowsza, jako znak naszej mazowieckiej solidarności i dumy – podkreśla wicemarszałek Rafał Rajkowski.

Podróże z flaga Mazowsza – IV edycja za nami

 Za nami czwarta edycja konkursu fotograficznego. Setki zgłoszonych zdjęć i setki historii zapisanych w kadrach – jak co roku, wybór nie był łatwy. W dwóch kategoriach – „Kultura i architektura” oraz „Natura” powstały niezwykłe fotografie – pełne emocji, piękna i dumy z Mazowsza. – Dziękujemy wszystkim, którzy w te wakacje zabrali ze sobą flagę Mazowsza w podróże małe i duże – po regionie, po Polsce i po świecie. Dzięki Wam trafiła m.in. do Hiszpanii, Szwajcarii, USA, Tajlandii, Kambodży czy Australii! – podsumowała Izabela Stelmańska, prezes Mazowieckiej Regionalnej Organizacji Turystycznej.

Organizatorami konkursu są Mazowiecka Regionalna Organizacja Turystyczna i Agencja Rozwoju Mazowsza. Wyniki na stronie KONKURS "PODRÓŻE Z FLAGĄ MAZOWSZA" ROZSTRZYGNIĘTY - MROT

Zdjęcie na str. głównej: Marta Baranowska, Galopem przez Mazowsze, II miejsce w kategorii Kultura i architektura w konkursie „Podróże z flagą Mazowsza”

Materiał partnera

Podpisanie umów w regionie radomskim

Celem programów wsparcia jest równomierny rozwój regionu. To realna pomoc w realizacji inwestycji i projektów, na które w budżetach samorządów lokalnych często brakuje środków.

 – W tym roku budżet, który zamierzamy przeznaczyć na wsparcie projektów samorządów  jest rekordowy. Mówimy o 1 mld zł. To właśnie te środki pomagają gminom, powiatom, miastom w budowie nowych przedszkoli, dróg, placów zabaw czy realizacji projektów wspierających młodzież i seniorów oraz profilaktykę zdrowotną. Pierwsze umowy już podpisane – zauważa marszałek Adam Struzik.

Przykładem inwestycji zrealizowanych w ramach autorskich programów wsparcia sejmiku województwa są miasteczko ruchu drogowego w Szydłowcu, remont budynku Szkoły Muzycznej I stopnia im. Oskara Kolberga w Ruszkowicach, skwer na terenie osiedla Piaski w Kozienicach czy wozy strażackie, które służą druhom ochotnikom, ale też nowe obiekty sportowe i świetlice wiejskie.

– W regionie radomskim podpisaliśmy do tej pory ponad 220 umów na realizacje ponad 300 projektów zgłaszanych przez samorządy lokalne. Wartość wsparcia to ponad 17 mln zł. Na tym nie koniec. Przed nami kolejne rozstrzygnięcia. Tylko w tym roku uruchomiliśmy ponad 20 programów wsparcia. Nabory na niektóre z nich wciąż trwają. A kolejne umowy zostaną podpisane już w czerwcu – podkreśla wicemarszałek Rafał Rajkowski.

Jeśli chcecie sprawdzić, jakie inwestycje będą realizowane w Waszej okolicy wejdźcie na stronę www.mazovia.pl

• Mazowsze dla lokalnych centrów integracyjnych - Mazowsze dla lokalnych centrów integracyjnych 2025 – Lista beneficjentów i lista rezerwowa - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla zwierząt – Mazowsze dla zwierząt 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla sołectw – Mazowsze dla sołectw 2025 – lista beneficjentów oraz lista rezerwowa - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla straży pożarnych – Mazowieckie strażnice OSP 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl oraz OSP-edycja 2025 – lista beneficjentów i wzory umów - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla młodzieży – Mazowsze dla młodzieży 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla seniorów – Mazowsze dla Seniorów 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla zdrowia – Mazowsze dla Zdrowia 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl
• Mazowsze dla zdrowia psychicznego – Mazowsze dla Zdrowia Psychicznego 2025 – lista beneficjentów - Witryna Mazovia.pl
• budowa i modernizacja dróg dojazdowych do gruntów rolnych (dawny FOGR) – Dotacje na ochronę gruntów rolnych 2025 – wykaz wniosków - Witryna Mazovia.pl

Materiał partnera

fot. StockSnap z Pixabay

Wśród wszystkich województw to Mazowsze jest – od lat – najpopularniejsze wśród osób z zagranicy osiedlających się w naszym kraju. Aż 30 proc. wniosków cudzoziemców o zezwolenie na pobyt czasowy lub stały w Polsce trafia do wojewody mazowieckiego, czyli aż tylu z nich chce zamieszkać w naszym regionie.

Jak wynika z rządowych statystyk, nieuwzględniających imigrantów, którym przyznano już polskie obywatelstwo, na Mazowszu mieszka obecnie 318 tys. obcokrajowców, z czego prawie 147 tys. Ukraińców, 69 tys. Białorusinów i 10,7 tys. Hindusów. Oprócz nich najliczniejszą grupą cudzoziemców w naszym regionie są Wietnamczycy. Według danych GUS większość obcokrajowców na Mazowszu mieszka w aglomeracji warszawskiej.

Dużo zmieniła wojna

Statystyki ZUS wskazują z kolei, że liczba obcokrajowców mieszkających i pracujących w naszym regionie od kilku lat rośnie (podobnie jest w całym kraju). Wynika to deficytu pracowników w wielu branżach, który w coraz większym stopniu zapełniany jest osobami z zagranicy. I to coraz częściej z odległych państw. W ubiegłym roku wniosek o zezwolenie na pracę w naszym kraju złożyło na Mazowszu ponad 100 tys. cudzoziemców, z tego aż 11,7 proc. stanowili Filipińczycy, 10,2 proc. – Hindusi, 9,3 proc. – Nepalczycy, 9 proc. – Kolumbijczycy, 7,1 proc. – Uzbecy, 6,6 proc. Turcy, a 5,9 proc. – Kirgizi. Przyjeżdżają do nas, bo przez imigrantów zarobkowych jesteśmy już postrzegani jako atrakcyjny kraj, w którym mogą zarabiać nawet kilkakrotnie więcej niż u siebie.

Ale to nie jedyna przyczyna. Przed wybuchem wojny w Ukrainie pracowało w Polsce setki tysięcy ukraińskich mężczyzn. Po napaści Rosji na naszego wschodniego sąsiada przestano ich wypuszczać za granicę. Zaczęli więc zastępować ich pracownicy z innych państw, głównie z Filipin, Kolumbii, Nepalu, Wietnamu i Indii. Na Mazowszu jednym z ich największych skupisk są okolice Grójca, bo tamtejsze, największe w kraju zagłębie sadownicze potrzebuje tysięcy rąk do pracy.

– W mazowieckim sadownictwie, tak jak w całym polskim rolnictwie, od lat brakuje pracowników sezonowych z Polski. Tę lukę najpierw zapełnili Ukraińcy, a gdy ich zabrakło po wybuchu wojny w Ukrainie, zaczęli ich zastępować mężczyźni z innych państw – mówi Leszek Przybytniak, sadownik spod Grójca, społecznik i były radny województwa mazowieckiego. Dodaje, że grójeckie sadownictwo bez pracowników zza granicy nie byłoby w stanie funkcjonować.

To samo można powiedzieć np. o zagłębiu pieczarkarskim wokół Siedlec i Łosic, ale na Mazowszu (tak samo, jak w całej Polsce) taka sytuacja występuje w wielu innych branżach, które nawet przy tysiącach już zatrudnionych cudzoziemców wciąż cierpią na deficyt rąk do pracy. I stąd bierze się ciągły napływ kolejnych pracowników z innych krajów.

– W naszym regionie były już sytuacje, że ze względu na niedobór pracowników na niektórych  plantacjach truskawek nie zebrano owoców, a w sadach zbierano jabłka dopiero w listopadzie, gdy skończył się już szczyt prac sezonowych. Pracowników brakuje nie tylko na Mazowszu, ale w całej Polsce. Główną przyczyną jest kryzys demograficzny.  W odpowiedzi na deficyt pracowników rolnicy, sadownicy czy przedsiębiorcy ściągają do pracy cudzoziemców, bo nie mają innego wyjścia i na razie nie widać innego sposobu na rozwiązanie problemu tego niedoboru – mówi Rafał Rajkowski, wicemarszałek województwa mazowieckiego.

Druga ojczyzna

Pierwsze miesiące, a nawet lata w Polsce, są dla cudzoziemców trudne. Szczególnie dla tych, którzy nie planowali wcześniej przeprowadzki do naszego kraju, nie przygotowywali się do tego (jak uchodźcy wojenni) lub przybyli do nas spoza Europy, z krajów o odmiennej kulturze. Tych drugich mamy coraz więc i dlatego potrzeba integracji cudzoziemców, wsparcia ich w zaadaptowaniu się do polskich warunków, nasila się.

To dlatego w ramach rządowego programu mają powstać w całym kraju centra integracji cudzoziemców, finansowane ze środków unijnych. Na Mazowszu w ramach tego programu realizowany jest projekt „Mazowieckie Mosty Międzykulturowe”, którego główną częścią będzie utworzenie sześciu centrów integracji cudzoziemców (CIC): w Warszawie, Ciechanowie, Ostrołęce, Płocku, Radomiu i Siedlcach. Realizacją tego projektu, w tym tworzeniem takich placówek, na podstawie umowy z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji, zajmuje się – we współpracy z Mazowieckim Urzędem Wojewódzkim oraz organizacjami pozarządowymi, pomagającymi cudzoziemcom – Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej (jednostka samorządu Mazowsza).

Centra Integracji Cudzoziemców mają zapewnić im kompleksowe wsparcie w jednym miejscu. Będą one punktami informacyjno-doradczymi, w których obcokrajowcy będą mogli uzyskać pomoc w sprawach, z jakimi stykają się w codziennym życiu, a są ważne z punktu widzenia adaptacji w polskich warunkach. Zakres udzielanych informacji obejmie m.in. sprawy związane z legalizacją pobytu w Polsce, z pracą czy opieką zdrowotną.

Centra będą też oferowały m.in. nieodpłatne kursy języka polskiego. Wbrew temu, co twierdzą niektórzy, nie będą to ośrodki pobytu czy obozy dla obcokrajowców (nie będzie w nich żadnych opcji zamieszkania czy nocowania). Będzie to wyłącznie przestrzeń biurowa, czynna przez część dnia, w której będzie można uzyskać m.in. informacje o tym, jak poruszać się w polskich realiach urzędowych.

Cały artykuł dostępny jest na stronie mazovia.pl oraz na łamach miesięcznika Mazowsze serce Polski.

Materiał partnera

Jak zauważa marszałek Adam Struzik przypadająca w 2026 roku 500. rocznica włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego jest doskonałą okazją, by przypomnieć dzieje Księstwa Mazowieckiego i ukazać dziedzictwo potomków Konrada I, którzy – sprawując rządy przez trzy stulecia – zakładali miasta,  wznosili zamki, fundowali kościoły, kodyfikowali prawo, wydawali przywileje umożliwiające społeczno-gospodarczy rozwój regionu. Rządzili w średniowieczu, ale decyzje przez nich podjęte miały istotny wpływ na kształt współczesnego Mazowsza.

Wśród zaplanowanych wydarzeń znalazł się m.in.: program edukacyjny „Mazowiecki Projekt Żywej Historii”, adresatami którego są dzieci i młodzież szkolna z terenu Mazowsza oraz stacjonarna wystawa czasowa „Mazowsze dla Korony”. Więcej informacji na stronach: muzeumplock.eu oraz mscdn.pl

 Jak się zaczęło?

Księstwo mazowieckie powstało na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego, który w 1138 roku podzielił Polskę pomiędzy synów. Dzielnica mazowiecka przypadła Bolesławowi Kędzierzawemu (1122–1173). Początkowo uznawała zwierzchnictwo Krakowa, lecz kres temu położył później Konrad Mazowiecki (1188–1247), który również przyłączył nowe ziemie. To ten sam książę, który sprowadził na Mazowsze rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, czyli Krzyżaków.

Za jednego z najwybitniejszych książąt mazowieckich uznawany jest Siemowit III (1320–1371), który po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku stał się w pełni niezależnym władcą na Mazowszu. Za sprawą pewnych tragicznych wydarzeń usłyszała o nim ówczesna Europa, a William Shakespeare wykorzystał tę historię jako kanwę „Zimowej opowieści”.

Jak się skończyło?

Prawo lenne stanowiło, że w razie bezpotomnej śmierci wasala, jego ziemie przyłączano do państwa suzerena. W XV w. jedno po drugim, mazowieckie księstwa przyłączano do Korony: rawskie, sochaczewskie, gostynińskie, aż wreszcie – płockie. Losy Piastów mazowieckich przypominały losy innych władców dzielnicowych: z licznych rodzin i wielu spadkobierców zostawali nieliczni, którzy najczęściej kończyli tragicznie, a podległe im księstwa przechodziło pod władzę królewską.

Na Mazowszu Piastowie przetrwali do 1526 roku, a śmierć ostatnich przedstawicieli tej linii – książąt Stanisława i Janusza III – wywołała wielkie kontrowersje.

Po inkorporacji do Korony we wrześniu 1526 r. z ziem książęcych utworzono województwo mazowieckie, które funkcjonowało w tych samych granicach aż do drugiego rozbioru Polski w 1793 r.

Cały artykuł dostępny jest na stronie mazovia.pl oraz na łamach miesięcznika Mazowsze serce Polski.

Materiał partnera

W Budżecie Obywatelskim Mazowsza projekty mogą zgłaszać wszyscy mieszkańcy województwa bez względu na wiek. W imieniu osób małoletnich projekty składają ich rodzice lub opiekunowie prawni. Jest o co walczyć. Na realizację każdego z projektów inwestycyjnych samorząd województwa przeznaczy do 1,2 mln zł, a nieinwestycyjnych – do 240 tys. zł.

– Czekamy na pomysły, dzięki którym wspólnie zmienimy nasz region – mówi marszałek Adam Struzik. Przypomina, że poprzednie edycje pokazały, iż najwięcej projektów dotyczy zdrowia i bezpieczeństwa, sportu i edukacji, kultury i ekologii. - - Ze środków BOM kupiliśmy już 27 specjalistycznych ambulansów, wybudowaliśmy nowe trasy rowerowe, a biblioteki i szpitale zyskały nowoczesny sprzęt. W całym regionie zorganizowane zostały warsztaty, festiwale, pikniki, spektakle. Dzięki pomysłom i głosom mieszkańców ciągle poszerzamy ofertę wydarzeń kulturalnych, sportowych i edukacyjnych- wylicza marszałek zachęcając do zgłaszania projektów i udziału w głosowaniu.

Dowolna liczba projektów z dowolnym poparciem

Każdy może zgłosić i poprzeć dowolną liczbę projektów. Wystarczy zdobyć poparcie 50 mieszkańców województwa. Co ważne, projekty muszą być ogólnodostępne dla mieszkańców Mazowsza, zgodne z zakresem zadań województwa, możliwe do zrealizowania w ciągu jednego roku budżetowego, a także zrealizowane na nieruchomości, do której województwo ma tytuł prawny – jeżeli jest to projekt inwestycyjny.

– Budżet Obywatelski Mazowsza to szansa na realizację marzeń mieszkańców. Każdy z nas ma wpływ na to, jak wygląda nasze otoczenie i jakie projekty będą realizowane w naszym regionie. Zachęcam wszystkich do aktywnego uczestnictwa w 6. edycji Budżetu Obywatelskiego. Razem możemy stworzyć Mazowsze, w którym każdy z nas będzie czuł się dobrze i bezpiecznie! – dodaje Sara Michalska z urzędu marszałkowskiego.

Jak zgłosić projekt?

Projekt można zgłosić przez stronę bom.mazovia.pl. Drugą opcją jest formularz papierowy, który należy przesłać pocztą lub złożyć osobiście w siedzibie urzędu marszałkowskiego w Warszawie lub w jednej z delegatur w tym w Radomiu.

Projekt oraz lista poparcia muszą być złożone na poprawnych formularzach, które można pobrać ze strony bom.mazovia.pl.

Projekty można zgłaszać do 2 marca. Wyniki ocen zostaną przedstawione do 18 czerwca. Głosowanie będzie trwać od 25 lipca do 7 września. Propozycje wybrane do realizacji mieszkańcy poznają do 19 września 2025 r.

kat

Z radomskiego dworca do wielu miejscowości nie odjeżdżają już autobusy

Umożliwią one dogodną, skomunikowaną przesiadkę z autobusu do pociągu. Na ten cel zarząd Mazowsza przeznaczył 4,5 mln zł.

– Likwidacja PKS-ów i brak systemowego rozwiązania pogłębia wykluczenie komunikacyjne w całej Polsce. Nie każdy ma samochód, w wielu miejscowościach nie ma transportu publicznego lub częstotliwość kursów jest bardzo mała. A to oznacza, że wiele osób nie może dotrzeć do pracy, lekarza, sklepu czy urzędu. Zależy nam, aby temu przeciwdziałać, dlatego linie autobusowe, które uruchomiliśmy są uzupełnieniem transportu kolejowego. W ten sposób poprawiamy sieć transportową na obszarach peryferyjnych i słabiej zaludnionych – podkreśla marszałek Adam Struzik.

Dokąd wiodą nowe linie?

W regionie radomskim od 16 grudnia 2024 r. działają trzy nowe linie autobusowe. Obejmują one trasy:

Linia M I Skrzyńsko – Przysucha – Chlewiska – Szydłowiec, 4 pary kursów dziennie 5 dni w tygodniu (poniedziałek - piątek); linia M II Przytyk – Domaniów – Potkanna – Wieniawa, 6 par kursów dziennie 5 dni w tygodniu (poniedziałek - piątek); linia M III Omięcin – Zaborowie – Łaziska – Orońsko – Helenów – Ruda Wielka, 8 par kursów dziennie 5 dni w tygodniu (poniedziałek - piątek).

Linie są obsługiwane przez wyłoniony w postępowaniu przetargowym PKS Bodzentyn. Szczegółowe rozkłady jazdy dla poszczególnych linii komunikacyjnych można znaleźć na dworcach lub przystankach komunikacyjnych oraz na profilu społecznościowym przewoźnika.

Samorząd Mazowsza pomaga też w zakupie szkolnych autobusów. Do tej pory w ramach programu „Autobusy dla mazowieckich szkół” udało się kupić 47 autobusów, a kolejnych 30 zostanie zakupionych w tym roku.

kat, bdb

Wiele wydarzeń będzie miało miejsce w Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie (fot. Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie)

Nowa Stolica Kultury w przyszłym roku zorganizuje imprezy cykliczne oraz szereg uroczystości patriotycznych, koncertów, wystaw czy konkursów.

– Jestem przekonany, że oferta kulturalna powiatu zwoleńskiego przyciągnie zarówno mieszkańców, jak również turystów spoza województwa. Wydarzenia będą doskonałą okazją do bliższego poznania naszego regionu, zabawy i integracji. Oprócz zaszczytnego tytułu, do powiatu trafi również wsparcie finansowe samorządu województwa mazowieckiego – podkreśla wicemarszałek Rafał Rajkowski. 
Wśród zaplanowanych w 2025 r. imprez kulturalnych znalazły się m.in. Imieniny Pana Jana, Święto Polskiej Wsi, Teatrałki Zwoleńskie, Prezentacje Twórczości Artystycznej Zespołów Domu Kultury PREZART, Biesiada Gawędziarzy, Poetów i Śpiewaków Ludowych, Teatr Jednego Wiersza, Rajd Rowerowy „Szlakiem Kochanowskich”, Wieczór Poezji „Janowi Kochanowskiemu – My współcześni”, Dni Sycyny czy „Tradycje Wielkanocne” z udziałem zespołów folklorystycznych i kół gospodyń wiejskich.

– Zadbaliśmy o to, aby wydarzenia były atrakcyjne, różnorodne, ciekawe i nawiązywały do naszego dziedzictwa kulturowego. Z naszym powiatem związany jest wybitny renesansowy poeta Jan Kochanowski, dlatego wiele działań kulturalnych od lat poświęcamy właśnie tej postaci i jego twórczości. Oprócz tego w 2025 r. Zwoleń będzie świętował 600-lecie nadania praw miejskich i organizowane przez nas wydarzenia doskonale wpiszą się w obchody jubileuszu – dodaje starosta powiatu zwoleńskiego Andrzej Skorek.

Tytuł Stolicy Kultury Mazowsza został przyznany już po raz 24. Symboliczny klucz do bram Stolicy Kultury Mazowsza zostanie przekazany na początku przyszłego roku w Muzeum Regionalnym w Zwoleniu.

Źródło: UM WM Warszawa