Wielkanoc na Mazowszu (fot: archiwum UMWM)

Tradycje związane z Wielkanocą i Triduum Paschalnym są częścią polskiej kultury i tradycji. Wiele regionów posiada własne, unikalne zwyczaje związane z obchodami. Nie inaczej jest w przypadku Mazowsza. Święta to czas kultywowania tradycji, ale też wykazywania się własną inwencją w sposobach przygotowywania wielkanocnych ozdób czy smakołyków.

Wielki Tydzień: przygotowania do świąt

Święta Wielkanocne od zawsze wiązały się z długimi przygotowaniami. Jednak przygotowania to nie tylko wiosenne porządki. Kiedyś przygotowania do świąt kojarzyły się z wielkim sprzątaniem – zarówno w sensie fizycznym, jak i duchowym.

Bieliło się wtedy ściany, a izby ozdabiano kolorowymi wycinankami. Wraz z nadejściem Wielkiego Tygodnia starannie porządkowano domy i szykowano rozmaite potrawy na święta.

Obchody Triduum

Gdy nadchodził Wielki Czwartek, ludzie łączyli codzienne obowiązki z udziałem w kościelnych obrzędach. Po wieczornym nabożeństwie młodzi chłopcy głośno potrząsali drewnianymi kołatkami, co na Kurpiach znano jako „straszenie Judasza”. Kościelne dzwony i dzwonki przestawały bić aż do niedzieli zmartwychwstania, a ich funkcję przejmowały ręcznie wykonane kołatki i terkotki. W tym okresie tworzono również Grób Pański.

Wielki Piątek był dniem wyciszenia i powagi. Nadal słychać było jedynie kołatki, a ludzie odwiedzali kościół, aby modlić się przy Grobie Pańskim. W niektórych regionach straże, dawniej zwane „turkami”, pilnowały symbolicznego grobu przez cały dzień i noc.

Wielka Sobota to czas święcenia ognia i wody oraz przygotowywania „święconki”. Na wsiach do kościoła zanoszono całe kosze jedzenia. W koszykach musiały znaleźć się pisanki, sól, mięso, chrzan, kawałek ciasta i figurka baranka. Po południu lub wieczorem zaczynało się „chodzenie po Alleluja”. Grupy chłopców chodziły po domach, składały życzenia, śpiewały pieśni o Zmartwychwstaniu i otrzymywały w zamian jedzenie lub słodkości.

Wielka Niedziela, czyli Wielkanoc, przynosiła radość i początek świętowania. Po porannej mszy mieszkańcy wracali do domów, by wspólnie zasiąść do stołu i dzielić się święconym pokarmem.

W Poniedziałek Wielkanocny tradycją było polewanie dziewcząt wodą przez chłopców. Na Mazowszu zwyczaj ten przyjmował różne formy, na przykład „chodzenie z pasją” albo „chodzenie z kurkiem”, czyli wożenie na małym wózku drewnianego kogutka. Były to przede wszystkim zabawy towarzyskie – okazja do żartów, zalotów i sprawdzenia, kto we wsi jest najbardziej lubiany. Woda miała symboliczne znaczenie: kojarzono ją z siłą życiową i odnową.

Kuchnia i symbolika

Wielkanocny stół pełen jest symboliki. Chrzan oznaczał trud i ostrość życia, które dzięki świątecznej radości miały przemieniać się w coś łagodniejszego i przyjemniejszego. Sól kojarzono z ochroną i oczyszczeniem, a także z zabezpieczeniem przed zepsuciem. Jajko natomiast oznaczało jedność i odradzanie się życia.

Pisanki uznawano za „życie zamknięte w skorupce”. Na Mazowszu najczęściej przygotowywano kraszanki, czyli jajka barwione jednolicie, na przykład w wywarze z cebuli, a także pisanki wyklejane sitowiem lub rdzeniem bzu – charakterystyczne dla okolic Warszawy i Kurpiów.

Wierzono, że ozdoby mają moc chronienia gospodarstwa przed nieszczęściami. Z tego powodu skorupki zakopywano w ziemi, by zapewnić sobie urodzaj. To piękny przykład bliskiej więzi człowieka z naturą i przekonania, że świat przyrody wspiera ludzkie życie.

Materiał partnera

W tym okresie autobusy miejskie w Radomiu będą jeździły następująco: w czwartek i piątek (2 i 3 kwietnia) według rozkładów powszednich (zawieszone będzie tylko kursowanie linii 20); w sobotę, 4 kwietnia według rozkładów sobotnich (w godzinach około 9.30 - 16.00 zostanie zwiększona częstotliwość linii 4 i 13 do około 20 minut oraz będzie wprowadzony objazd dla linii 4);  w Wielkanoc - niedzielę i poniedziałek 5 i 6 kwietnia według rozkładów niedzielnych (bez żadnych ograniczeń); we wtorek,  7 kwietnia według rozkładów powszednich (zawieszone będzie tylko kursowanie linii 20).

W sobotę, 4 kwietnia w godzinach około 9.30 - 16.00 autobusy linii 4 będą kursowały objazdem ulicami Warszawską, Aleksandrowicza (obok szpitala), Mieszka I oraz Ofiar Firleja - do stałego przystanku Firlej / Cmentarz 05 (przed główną bramą nekropolii). Powrót autobusów sprzed cmentarza komunalnego będzie stałą trasą.

Na trasie objazdu będą obowiązywały przystanki: Aleksandrowicza / Warszawska (NŻ) 03 i Józefów / Szpital 01 (oba w kierunku ulicy Mieszka I). Nieczynne będą przystanki: Ofiar Firleja / Warszawska 02, Ofiar Firleja / Gombrowicza 04, Ofiar Firleja / Barlickiego (NŻ) 06 i Firlej / Cmentarz 08 (wszystkie w kierunku Mieszka I).

Autobusy linii 12, 13 i 21 będą jeździły w tej części miasta stałymi trasami.

Dla innych pojazdów nie będzie żadnych zmian w organizacji ruchu w okolicach cmentarza na Firleju. MZDiK apeluje jednak do kierowców, żeby ze względu na skierowanie autobusów powyższym objazdem nie parkowali samochodów po północnej stronie ulicy Ofiar Firleja, szczególnie na odcinku obok przystanku i głównej bramy cmentarza (od skrzyżowania z ulicą Mieszka I aż do pawilonów handlowych).

W niedzielę w godzinach około 6.00 - 6.30 mogą wystąpić utrudnienia w ruchu kołowym bądź opóźnienia w kursowaniu autobusów miejskich w rejonie niektórych kościołów, spowodowane przejściem tradycyjnych procesji rezurekcyjnych.

Na wielkanocne spotkanie zapraszają władze miast i radomska Caritas (fot. UM Radom)

– Święta Wielkiej Nocy kojarzą się z wiarą, nadzieją i miłością. To czas, kiedy nikt nie powinien być sam. Silna wspólnota zaczyna się od wzajemnej odpowiedzialności, wzajemnej solidarności i od wzajemnego szacunku. Dlatego zapraszamy do udziału w wielkanocnym spotkaniu osoby, które chciałyby się spotkać, usiąść przy świątecznym stole, poczuć tę atmosferę, zjeść wspólnie posiłek, podzielić się swoim czasem i swoją życzliwością. Wierzę, że dla wielu osób to spotkanie stanie się ważnym momentem bliskości i radości w tym szczególnym okresie – podkreśla wiceprezydent Radomia Marta Michalska-Wilk.

Na stołach znajdą się tradycyjne świąteczne potrawy. Uczestnicy spotkania otrzymają również paczki z produktami spożywczymi.

Zapisy chętnych będą prowadzone od 23 do 27 marca w godz. 8 - 17 w Kamienicy Deskurów w godz. 8 -  16 w siedzibie Caritas przy ul. Kościelnej.

Najważniejsze obchody Wielkiego Tygodnia skupiają się na Triduum Paschalnym, zamykającym okres Wielkiego Postu. Należą do niego Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota.

Wielkie dni w Wielkim Tygodniu

Wielki Czwartek to święto obchodzone na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy – paschalnego posiłku spożywanego przez Jezusa z apostołami w przeddzień Jego śmierci. W doktrynie Kościoła katolickiego to moment ustanowienia sakramentów Eucharystii i kapłaństwa. Podczas wieczerzy Chrystus zapowiada swoją śmierć, dzieli się z apostołami chlebem i winem, obmywa im nogi i ujawnia zdradzieckie zamiary Judasza. Opis tego wydarzenia znajduje się we wszystkich czterech ewangeliach.

Charakterystycznym obrzędem wielkoczwartkowym, celebrowanym podczas liturgii, jest obmywanie nóg ubogim. Gest ten jest symbolem pokory, miłości bliźniego i równości wszystkich ludzi wobec Boga.

Po zakończeniu wieczornej mszy Najświętszy Sakrament przenosi się do adoracji do tzw. ciemnicy. Tabernakulum zostaje otwarte i puste. Z ołtarza jest zdejmowany mszał, świece, krzyż i obrus. Zamiera głos dzwonów. Wszystko trwa w oczekiwaniu na Wielki Piątek – dzień żałoby.

Wielki Piątek to moment smutku na znak męki i śmierci Jezusa. Wielu chrześcijan narzuca sobie w tym czasie ścisły post, a niektórzy całkowicie wstrzymują się od spożywania pokarmów. Niegdyś na znak żałoby zatrzymywano zegary, zasłaniano lustra, zachowywano powagę. Wielki Piątek to jedyny dzień w roku, w którym w kościołach nie odprawia się mszy świętej. W bocznych nawach są odsłaniane groby Pańskie, najczęściej wyobrażające grotę ze spoczywającym w niej ciałem Chrystusa.

Ostatnim dniem Wielkiego Postu i Wielkiego Tygodnia jest Wielka Sobota. Najważniejszym momentem tego dnia jest święcenie pokarmów spożywanych podczas śniadania wielkanocnego. Obecnie ceremonia ta odbywa się w kościołach. Niegdyś kosze z jedzeniem święcono pod miejscową kapliczką lub krzyżem, gdzie schodziła się cała wieś. Możni przyjmowali księdza w domu – kapłan kropił wodą święconą całe stoły zastawione suto potrawami przygotowanymi na Wielkanoc. W niektórych miejscowościach kultywowano ten zwyczaj do lat 60. XX wieku. Tak było na warszawskim Ursynowie, co wspominają najstarsi mieszkańcy wsi, które weszły w skład tej dzielnicy. Jednym z nielicznych miejsc, gdzie przetrwała praktyka święcenia pokarmów w domu, jest Dąbrowa Chotomowska – wieś położona w powiecie legionowskim.

Turki w Górze i Drobinie

Na Mazowszu warto w tym czasie odwiedzić oddalone od siebie o 10 km miejscowości Górę i Drobin w powiecie płockim, gdzie zachował się zwyczaj wystawiania straży grobowych zwanych turkami wielkanocnymi. Pochodzenie tej tradycji nie jest do końca wyjaśnione. Najprawdopodobniej zwyczaj ten pojawił się w Polsce w XII wieku wraz z Zakonem Rycerskim Grobu Bożego w Jerozolimie. Zakon spopularyzował budowanie symbolicznych grobów Jezusa i wystawianie przy nich wartowników, ucharakteryzowanych na wzór rzymskich żołnierzy. Trudno jednak o jednoznaczne wyjaśnienie nazwy „turki” w tej tradycji oraz obecności orientalnych kostiumów, w które są ubrani wartownicy. Najbardziej rozpowszechniona teoria nawiązuje do czasów zwycięskiej bitwy pod Wiedniem, kiedy do kraju powracały oddziały wojskowe ze zdobycznymi egzotycznymi ubiorami, bronią i jeńcami. Przez lata stroje nieco się zmodyfikowały, ale ten ciekawy zwyczaj przetrwał w niektórych miejscach Polski do czasów współczesnych.

Barabanienie w Iłży

W Iłży, położonej na południowych krańcach województwa mazowieckiego, Wielkanoc jest ogłaszana w wyjątkowy sposób. W noc poprzedzającą Wielką Niedzielę ulicami miasta wędruje ośmiu bębniarzy z XVII-wiecznym barabanem. Zatrzymują się w ustalonych miejscach i pod wodzą solisty wybijają charakterystyczny rytm. Ich trasa ma około 10 kilometrów. Kulminacja następuje o godzinie 5.45 przed kościołem farnym – wtedy odbywa się natężone barabanienie, symbolizujące pękanie skał zasłaniających grób Chrystusa.

Wielkanoc

W pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca nastaje dzień Zmartwychwstania Pańskiego – największe i najstarsze chrześcijańskie święto. W pierwszych wiekach naszej ery było jedynym świętem wyznawców Chrystusa. Geneza Wielkanocy splata się z żydowskim świętem Pesach (czyli Paschą), obchodzonym w tym samym czasie. Uważa się, że pierwsi chrześcijanie świętowali Wielkanoc-Paschę w ramach obrzędów żydowskich. W tradycji Kościoła obchody wielkanocne wyrażają najważniejsze kanony wiary – odkupienie, zbawienie, nieśmiertelność duszy i życie wieczne. W swojej głębokiej warstwie przedchrześcijańskiej Wielkanoc zawiera symbolikę odradzania się przyrody, świętowanie wiosny, pochwałę sił witalnych.

W polskiej tradycji dzień ten wypełniają liczne zwyczaje domowe i obchody kościelne. Rano odbywa się rezurekcja – uroczysta msza święta połączona z procesją z Przenajświętszym Sakramentem wyniesionym z grobu Pańskiego. W domach, w gronie rodzinnym, jest spożywane śniadanie, podczas którego bliscy dzielą się jajkiem i innymi pokarmami święconymi w Wielką Sobotę oraz składają sobie życzenia. Na świątecznym stole królują jajka, baranek wielkanocny (Agnus Dei), biała kiełbasa, wędliny, chrzan, baba drożdżowa, mazurki, pascha. Urządzane są zabawy pisankami i kraszankami.

Śmigus-dyngus

Drugi dzień świąt wielkanocnych to tzw. lany poniedziałek albo śmigus-dyngus. Co znaczy ta nazwa? Śmigus znaczy „bić” – smagać zielonymi gałązkami, a „dyngus” – wykupywać, co wiąże się z wesołą kwestą młodych chłopców chodzących od domu do domu z traczykiem, barankiem lub kurkiem dyngusowym (żywym kogutem), symbolizującym męskie siły witalne. Chodzenie po dyngusie wiązało się z zalotami, oblewaniem dziewcząt wodą, wypraszaniem darów wielkanocnych.

Smaganie zielonymi gałązkami i polewanie wodą to relikty starych praktyk magicznych, które miały na celu zapewnienie płodności, urodzaju, plenności roślin, dawały oczyszczenie, urodę, zdrowie, siłę i liczne potomstwo.

Obchody dni gospodarskich

Dni świętych Wojciecha, Jerzego i Marka, trwające od 23 do 25 kwietnia, to ważny moment w gospodarskim życiu wsi – rozpoczynały bowiem sezon prac rolniczych. Na św. Wojciecha pieczono okrągły chleb (korowaj), z którym obchodzono pola, zakopując w rogach pozostałości ze święconki.

Na św. Jerzego zaczynano siać len i uroczyście wyganiano bydło na wypas. Bydło okadzano święconym zielem, rogi smarowano dziegciem lub czosnkiem, nad głowami zwierząt kreślono znak krzyża, obchodzono zwierzęta z obrazkiem św. Jerzego i wypowiadano zaklęcia ochronne.

Obchody dni gospodarskich kończył dzień św. Marka. Był to moment sadzenia ziemniaków. Po zakończonej pracy wszyscy spożywali przyniesiony przez gospodynię chleb z dodatkiem utartych kartofli.

Zielone Świątki

Święto Zesłania Ducha Świętego to tzw. Zielone Świątki. Jest świętem ruchomym, obchodzonym w niedzielę. W tym roku przypada 8 czerwca. Według Dziejów Apostolskich 50 dni po zmartwychwstaniu Chrystusa na Marię i apostołów zebranych w Wieczerniku zstąpił Duch Święty, zsyłając na nich dary duchowe, zwane charyzmatami. W teologicznym znaczeniu to biblijne zdarzenie jest uznawane za dopełnienie objawienia Boga ludziom i za początek Kościoła. Święto Zesłania Ducha Świętego, będące jedną z najstarszych i najważniejszych uroczystości w liturgii, zamyka cykl obchodów wielkanocnych. Symbolem tego święta są zielone gałęzie drzew i tatarak, którymi mai się domy, zagrody, kapliczki.

Święto ma wyjątkowy przebieg na Urzeczu. Na doroczne obchody spływają galary, krypy, szkuty i baty z całego Urzecza i Warszawy. Każda łódź jest tradycyjnie umajona zielonymi gałązkami, które mają chronić przed złymi duchami wodnymi.

Uroczystość Trójcy Przenajświętszej

W następną niedzielę po Zielonych Świątkach jest obchodzona Uroczystość Trójcy Przenajświętszej – jedno z najważniejszych liturgicznych świąt. Bóg w trzech osobach jest dogmatem wiary chrześcijańskiej, dla niej charakterystycznym. W tym dniu w Sanktuarium Trójcy Przenajświętszej i św. Anny w Prostyni odbywa się odpust. Jego nieodłącznym elementem są figurki małych kózek wykonane z ciasta. Zwyczaj związany z ich wypiekiem ma różne wytłumaczenia. Jeden z przekazów podaje, że ich historia jest związana ze słynącą cudami figurą. Gdy na początku XVI wieku budowano w Prostyni pierwszy drewniany kościół, przyniosły ją tu fale powodzi. Płynącą w wezbranej rzece rzeźbę wypatrzyły pasące się na nadbużańskich łąkach kozy. Głośnym meczeniem zwróciły uwagę rybaków, którzy wyłowili figurę z rzeki i umieścili w sanktuarium.   

Inny przekaz mówi, że tradycja ta ma związek z prześladowaniem przez cara unitów podlaskich, którzy – nie mogąc oficjalnie przebywać w kościołach katolickich – stosowali różne wybiegi i kamuflaże. Jednym z nich było przybywanie na odpust w Prostyni w charakterze handlarzy kóz. Zwierzęta przywiązywali do drzew, a sami mieszając się z tłumem, mogli przystąpić do sakramentów.

Jeszcze inne wytłumaczenie wiąże się z herbem Półkozic rodu Prostyńskich. Kozy z ciasta pojawiają się nie tylko w Prostyni, ale i w okolicznych miejscowościach. Można je kupić na odpustowych straganach.

Więcej informacji na www.mazowieckiszlaktradycji.pl. 

Materiał partnera

"Święta Wielkanocne to wspaniały, podniosły i inspirujący fotograficznie czas. Poza religijnymi obrzędami świętowania Wielkiej Nocy pamiętać trzeba o ludowych zwyczajach i tradycjach wielkanocnych, które przetrwały do dzisiaj. W tym czasie zajmujemy się wiosennymi porządkami, by rozpocząć nowe życie, przynosimy strojne palmy na Niedzielę Palmową, ozdabiamy i święcimy jajka, symbole świąt i nowego życia, bawimy się podczas lanego poniedziałku i uczestniczymy w regionalnych zabawach - pucherlokach, bitkach na jajka, kulaniu jajec z górki" - piszą tajemniczo o wystawie jej organizatorzy.

Na cmentarzu znajduje się wiele zabytkowych nagrobków

- Zapraszamy radomian, aby wspólnie kwestować na rzecz renowacji zabytkowego cmentarza. Dzięki wspólnemu wysiłkowi przez ostatnie lata stał się on nie tylko pięknym przykładem pamięci o bliskich zmarłych, ale również troski o materialną i duchową wartość sztuki cmentarnej, czego świadectwem są m.in. wyniki dorocznych kwest - zachęca Sławomir Adamiec, wiceprzewodniczący Społecznego Komitetu Ochrony Zabytkowego Cmentarza Rzymskokatolickiego.  Przypomina, że podczas ostatniej, listopadowej kwesty udało się zebrać ponad 25 tys. zł.

W ciągu 29 lat istnienia SKOZCRz uzyskał w czasie 42 zbiórek kwotę ponad 800 tys. zł. i odrestaurował 25 zabytkowych nagrobków.  

Na radomskiej nekropolii rzymskokatolickiej znajduje się ponad 300 zabytkowych nagrobków wpisanych do rejestru zabytków województwa mazowieckiego, z czego wiele czeka na pilne prace konserwatorskie. Dzięki ofiarności darczyńców część z nich udaje się społecznikom, każdego roku poddawać pracom renowacyjnym.

bdb

fot. archiwum

- Zapraszamy wszystkich radomian i odwiedzające ich rodziny do wspólnego kwestowania na rzecz renowacji zabytkowej nagrobków – zachęca Sławomir Adamiec, wiceprzewodniczący Społecznego Komitetu Ochrony Zabytkowego Cmentarza Rzymskokatolickiego. Przypomina, że na najstarszej radomskiej nekropolii znajduje się ponad 300 zabytkowych nagrobków wpisanych do rejestru zabytków województwa mazowieckiego, z czego wiele z nich czeka na pilne prace konserwatorskie. Dzięki ofiarności społecznej, część z nich udaje się każdego roku poddawać pracom renowacyjnym.

Na cmentarzu przy ul. Limanowskiego pochowanych jest ponad 200 tys. zmarłych, wśród których spoczywają m.in.: żołnierze napoleońscy i Królestwa Polskiego, powstańcy styczniowi, legioniści Piłsudskiego, żołnierze z kampanii wrześniowej i czasu okupacji, w tym gen. Władysława Andersa, którzy walczyli pod Monte Cassino i po powrocie do Polski, zmarli na ziemi radomskiej. Tutaj pochowani są również m.in. malarz batalista Józef Brandt, mjr Tadeusz Brzęk – Osiński, dr Teofil Rewoliński (1821 - 1899) - doktor medycyny i inspektor Urzędu Lekarskiego, wybitny senator II RP Maciej Glogier.

kat

W okresie tym autobusy miejskie w Radomiu będą jeździć następująco: 14-15 kwietnia (czwartek i piątek) według rozkładów powszednich (zawieszone będzie tylko kursowanie linii 20); 16 kwietnia (sobota) według rozkładów sobotnich (w godzinach około 9-16 zostanie zwiększona częstotliwość linii 13 do około 15 minut i będą wprowadzone objazdy na Firleju - szczegóły poniżej); 17-18 kwietnia (niedziela i poniedziałek) według rozkładów niedzielnych (bez żadnych dodatkowych ograniczeń); 19 kwietnia (wtorek) według rozkładów powszednich (zawieszone będzie tylko kursowanie linii 20).

16 kwietnia w godzinach około 9-16 autobusy linii 4 i 13 będą kursowały następującymi objazdami: linia 4 - ulicami Warszawską, Aleksandrowicza (obok szpitala na Józefowie), a następnie Mieszka I i Ofiar Firleja - do przystanku Firlej / Cmentarz 05 (przed główną bramą nekropolii); linia 13 - stałą trasą do pętli Józefów / Szpital, a następnie ponownie Aleksandrowicza, Mieszka I i Ofiar Firleja - do przystanku Firlej / Cmentarz 05 (przed główną bramą nekropolii). Uwaga! Autobusy linii 4 będą zatrzymywać się na przystankach Aleksandrowicza / Warszawska (NŻ) 03 (pomiędzy Warszawską a mostem nad Mleczną) i Józefów / Szpital 01 (w stronę ronda). Autobusy linii 13 na trasie objazdu nie będą stawać nigdzie pomiędzy przystankami Józefów / Szpital 04 (na pętli) a Firlej / Cmentarz 05 (przed nekropolią). Powrót sprzed cmentarza na Firleju będzie odbywał się stałymi trasami, to znaczy: linia 4 ulicami Ofiar Firleja i Warszawską, natomiast linia 13 - Ofiar Firleja, Warszawską, Aleksandrowicza, rondo Powstańców Warszawy i Mieszka I.

Dla pozostałych pojazdów nie będzie wprowadzanych żadnych zmian w organizacji ruchu w pobliżu cmentarza na Firleju. MZDiK apeluje jednak do wszystkich kierowców, aby ze względu na skierowanie autobusów powyższymi trasami objazdowymi nie parkowali samochodów po północnej stronie ulicy Ofiar Firleja, zwłaszcza na odcinku w okolicach przystanku autobusowego i głównej bramy cmentarza.

W niedzielę w godzinach około 6-6.30 mogą wystąpić utrudnienia w ruchu kołowym oraz opóźnienia w kursowaniu autobusów miejskich w rejonie niektórych kościołów, spowodowane przejściem tradycyjnych procesji rezurekcyjnych.

Zapraszają: Zbigniew Ciesielski (z lewej) i Jerzy Zawodnik